«Ժամանակագրության սկիզբը» - Արմեն Մերուժանյան

Արմեն Մերուժանյանի «Թվականագրության սկիզբը» հոդվածը նվիրված է հայկական հին օրացույցի ձևավորման պատմությանը և նրա տեղին տոմարագրության համաշխարհային համակարգում, ինչպես նաև Հայկական լեռնաշխարհի՝ որպես հին աստղագիտության կենտրոններից մեկի, նշանակությանը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը հենվում է հնագիտական աստղագիտության (արքեոաստրոնոմիայի) տվյալների, ժայռապատկերային նյութի, ինչպես նաև հին և միջնադարյան հեղինակների (Եվսեբիոս Կեսարացի, Անանիա Շիրակացի) վկայությունների և ժամանակակից հետազոտողների (Գամկրելիձե, Իվանով, hԵրունի, Օլքոթ, ֖ֆլամարիոն, Ռոբեկ) աշխատությունների վրա, համադրելով լեզվաբանական, առասպելաբանական և հնագիտական տվյալները։

Հիմնական դրույթ
Հոդվածի կենտրոնական թեզն այն է, որ Հայկական լեռնաշխարհը հին աստղագիտական դիտումների ամենահին կենտրոններից մեկն էր, որտեղ դեռևս մ.թ.ա. IV–III հազարամյակներում ստեղծվել է լուսնային-արևային օրացույց, որը հազար տարով ավելի հին է բաբելոնյանից։

Օրացույցի առասպելական հիմքը
Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական թվականագրության սկզբի կապին էպիկական իրադարձության՝ hայկ նախնահոր հաղթանակին Բել-Նեբրովթի նկատմամբ, որը հիմք է դարձել մ.թ.ա. 2492 թվականի օգոստոսի 11-ի (23-ի) ամսաթվի համար։ Հեղինակը հետևում է`

hայկի նույնացումը Որսկան համաստեղության հետ;
հայկական և հունական դիցաբանության զուգահեռները (Կումարբի — Զևս);
փաստարկները, որոնք հօգուտ են համաստեղությունների անվանումների ծագման հենվետ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքից։

Աստղագիտական կառույցներ
Հոդվածի զգալի մասը նվիրված է մեգալիթյան համալիրներին`

Սյունիքի Կարահունջ դիտարանը, որի տարիքը գերազանցում է 7000 տարին, ընդունված է աշխարհում ամենահինը լինելու համբավով;
Մեծամորի դիտարանը, կողմնորոշված Սիրիուսին, օգտագործվել է քրմերի կողմից Նոր տարվա սկիզբը որոշելու համար։

Հեղինակը նաև անդրադառնում է մեգալիթների էներգետիկ ֆունկցիայի վերաբերյալ վարկածին՝ որպես կենսաէներգիայի «ռետրանսլյատորների», կապելով դա հների պատկերացումների հետ մարդու և բնության ռիթմերի ներդաշնակության մասին։

Օրացույցի մաթեմատիկական կառուցվածքը
Ներկայացվում է «սոթիս» ցիկլի (hայկի պարբերության) հաշվարկը՝ 1460 տարվա տևողությամբ, որի հիման վրա տիեզերագրողները հաշվարկել են թվականագրության մեկնարկային ամսաթիվը՝ մ.թ.ա. 2492 թվականը։ Նշվում է, որ մոտակա ցիկլն ավարտվել է 1888 թվականին, իսկ հետագան կավարտվի 3348 թվականին։

Օրացույցային անվանացանկ
Առանձին բաժին նվիրված է 30-օրյա 12 ամիսներից և հավելյալ հինգօրյա hավելեաց ամսից բաղկացած տարվա կառուցվածքին, ինչպես նաև ամիսների անվանումների (Նավասարդ, hՈրի, Սահմի, Տրե և այլն) ստուգաբանությանը, որոնք կապված են դիցաբանական կերպարների, երկրագործական ցիկլի և Արևի, Միհրի և այլ աստվածների պաշտամունքների հետ։

Եզրակացություն
Հեղինակը եզրակացնում է, որ հայկական օրացույցը հանդիսանում է թվականագրության ամենահին և ամենաինքնուրույն օրինակներից մեկը, որն արտացոլում է Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության բարձր աստղագիտական գիտելիքների մակարդակը։ Ընդունված ժամանակագրության տեսանկյունից ընթացիկ տարին համապատասխանում է հին հայկական օրացույցի հոբելյանական 4500-րդ տարուն, ինչը ընդգծում է տարածաշրջանի մշակութային և գիտական ավանդույթի անընդհատականությունը։