«Մեզ բարձրացնող խաբեություն». ՎԱՆ ԼԵՈ (1921-2002)

Դիանա Ստեփանյանի հոդվածը նվիրված է հայ լուսանկարիչ Վան Լեոյի (Լևոն Պոյաջյան, 1921–2002) կյանքին ու ստեղծագործական ուղուն, որը XX դարի Մերձավոր Արևելքի դիմանկարային լուսանկարչության խոշորագույն վարպետներից է։ Նյութը բացում է «ԱՆԻՎ»-ի հրապարակումների շարքը՝ նվիրված Պոյաջյան եղբայրներին, և շարունակում է Արևելքի հայ լուսանկարիչների մասին ավելի վաղ սկսված զրույցների ու ակնարկների ավանդույթը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը բացատրում է հոդվածի ստեղծման համատեքստը. Վան Լեոյի անհատականության մասին միասնական կարծիքի բացակայությունը (սկսած «գլամուրի սիրահարից» մինչև «փակված միայնակ») դրդել է հավաքել վկայությունների խճանկար՝ լուսանկարչի կենդանության օրոք և մահից հետո հայտնված հոդվածների, հարցազրույցների ու հուշերի հատվածներ։ Նշվում է հարազատների (Քեթի Պոյաջյան) և Արաբական Պատկերների Հիմնադրամի (Բեյրութ) ներդրումը լուսանկարչական նյութեր տրամադրելու գործում։

Հայերը և Արևելքի լուսանկարչությունը
Ստեփանյանը բացահայտում է Մերձավոր Արևելքի լուսանկարչության ոլորտում հայերի գերակշռության պատմական պատճառները.
• մարդու պատկերման արգելքը իսլամական ավանդույթում.
• հայերի առանձնահատուկ ընկալունակությունը տեխնիկական և տեսողական առաջընթացի նկատմամբ.
• Եգիպտոսում ձևավորված ցեխային համակարգը, որով մասնագիտություններն էին բաշխվում ազգային համայնքների միջև (հույները՝ առևտուր, իտալացիները՝ ինժեներություն, հայերը՝ լուսանկարչություն)։
Հիշատակվում է Գ. Լեկեգյանի կերպարը՝ որպես Կահիրեի լուսանկարչական դպրոցի հիմնադիր, որը ձևավորել է ավանդույթ, ապա շարունակված Պոյաջյան եղբայրների կողմից։

Վարպետի ձևավորումը
Հետագծվում է Վան Լեոյի ուղին՝ Զագազիգում լուսանկարչության հանդեպ առաջին մանկական տպավորությունից մինչև «Վենուս» ստուդիայում արհեստի ուսուցումը և Անջելո եղբոր հետ սեփական գործի հիմնումը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ Կահիրեն դարձել էր դաշնակից բանակների զինվորների հանգստի վայր։ Նշվում է պատերազմական ժամանակաշրջանի և թատերական միջավայրի դերը վարպետի հաճախորդների շրջանակի և ոճի ձևավորման գործում։

Ստեղծագործական մեթոդ և գեղագիտություն
Հոդվածում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում Վան Լեոյի գեղարվեստական լեզվի վերլուծությունը.
• լուսաստվերի հետ վիրտուոզ աշխատանք, ժառանգված մանկուց հավաքած հոլիվուդյան պատկերագրությունից.
• ձգտում դեպի փոխակերպումն ու «ճշմարիտ խաբեությունը» (mentir-vrai)՝ պատրանքային, բայց հուզականորեն արժանահավատ իրականության ստեղծումը.
• անանուն մոդելների նախապատվությունը, որը հնարավորություն է տալիս կերպարն ամբողջովին ենթարկել հեղինակային մտահղացմանը.
• դիմանկարի փիլիսոփայությունը՝ որպես ոչ այնքան մոդելի անհատականության, որքան հենց լուսանկարչի գեղեցկության ու զգայականության մասին ներքին պատկերացումների արտահայտություն։

Հայտնի անձինք և առօրյան
Առանձին քննարկվում է նրա նկարահանած արաբական մշակույթի աստղերի պատկերասրահը՝ Աբդ ալ-Վահհաբ, Ֆարիդ ալ-Աթրաշ, Օմար Շարիֆ, Թահա Հուսեյն, ինչպես նաև փողոցային և բնանկարային լուսանկարների շարքը, որոնք առանձնանում են Կահիրեի առօրյայի սյուրռեալիստական տեսլականով։

Եզրակացություն
Հեղինակը եզրակացնում է, որ Վան Լեոյի ստեղծագործությունը փաստագրական ճշգրտության և գեղարվեստական հորինվածքի եզակի սինթեզ է, որտեղ լույսն ու ստվերը դառնում են ոչ թե ամրագրման, այլ իրականությունը վերստեղծելու գործիք։ Ստեփանյանի կարծիքով՝ նրա ժառանգությունը մնում է XX դարի մերձավորարևելյան լուսանկարչության ձևավորման գործում հայկական ներդրման ամենավառ վկայություններից մեկը։