«Մեր թագավորությունը. Ամրոցներ, զինանշաններ, դինաստիաներ» - հարցազրույց Սամվել ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻ հետ

Կարեն Աղեկյանի «Մեր թագավորությունը. Ամրոցներ, զինանշաններ, հարստություններ» հոդվածը նվիրված է հետազոտող Սամվել Գրիգորյանի հետ հարցազրույցին, որը վերաբերում է հայկական գերբանագիտությանն ու Կիլիկիայի հայկական թագավորության (ԿՀԹ) պատմությանը:

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Զրույցը սկսվում է հարցով Գրիգորյանի հետաքրքրության ծագման մասին երկու փոխկապակցված թեմաների՝ էմբլեմատիկայի և կիլիկյան պետականության հանդեպ։ Զրուցակիցը բացատրում է, որ այս հետազոտություններին տանող ուղին սկսվել է վեքսիլոլոգիայից և գերբանագիտությունից՝ որպես պատմական, ոչ թե դեկորատիվ գիտակարգեր, և միայն հետագայում կիլիկյան թեմատիկան ձեռք է բերել նրա համար ինքնուրույն նշանակություն, սերտորեն հյուսվելով հայկական պետության խորհրդանշական պատմության հետ։

Տերմինաբանական խնդիր. «թագավորություն» ընդդեմ «թագավորության»

Հոդվածի կենտրոնական դրույթը կապված է խորհրդային և հետխորհրդային պատմագրության մեջ տարածված «Կիլիկյան հայկական թագավորություն» ձևակերպման քննադատության հետ։ Գրիգորյանը հիմնավորում է «Հայկական թագավորություն» տերմինի կիրառման անհրաժեշտությունը, հիշատակելով.

• սկզբնաղբյուրների տիտղոսակիրությունը (թագաւոր Հայոց / թագաւոր ամենայն Հայոց)-ը;
• ԿՀԹ-ի ֆեոդալա-եվրոպական տիպի պետական կառուցվածքը, նմանանում հարևան խաչակրաց պետություններին;
• պատմագրության և քարտեզագրության մեջ առանձին «սովորական» սխալների ոչ ճշգրտությունը (մասնավորապես՝ Կոպիտար ամրոցի տեղորոշման հարցում)։

Պատմագրություն և գիտական բացեր

Հարցազրույցի առանձին բաժինը նվիրված է ԿՀԹ-ի պատմության ուսումնասիրության ժամանակակից վիճակի գնահատմանը։ Նշվում է.

• ձևավորված գիտական հանրության և թեմայով կանոնավոր գիտաժողովների բացակայությունը;
• քիչ հայտնի, չնույնականացված հուշարձանների նկատմամբ հնագիտական արշավախմբերի պակասը;
• ձեռագրական ժառանգության թերի թվայնացումը;
• Կիլիկիայի ընկալումը հասարակական գիտակցության մակարդակում որպես հայ պատմության «ոչ բնիկ» տարր։

Պատմագրական կարծրատիպերի բացահայտում

Զգալի տեղ է հատկացվում կայուն սխալների վերլուծությանը՝ Ռուբենյանների հարստության «Հեթումյաններ» սխալ անվանումը, արական գծով ժառանգորդության սկզբունքի ֆրանկ և հայ իշխանավորների նկատմամբ անհամապատասխան կիրառումը, ինչպես նաև «Լևոն Հափշտակողի» ֆիկտիվ կերպարի գոյությունը, որը ծագել է պատմողական և թղթադրամագիտական սկզբնաղբյուրների սխալ մեկնաբանությունից։

Անհատականություններ և ժամանակաշրջանի դրամատիզմ

Գրիգորյանն առանձնացնում է Սմբատ Սպարապետի կերպարը որպես թերագնահատված պետական գործիչ և ընդգծում է թագավորության պատմության մի շարք սյուժեների շեքսպիրյան դրամատիզմը՝ Հեթում Բ-ի, Զապել թագուհու, Ռուբենյան Մլեհի, Լևոն Դ-ի և Օշինի ճակատագրերը։

Հանգուցային եզրակացություն

Հարցազրույցի եզրափակիչ դրույթն այն է, որ Կիլիկիայի Հայկական թագավորությունը հայկական պետականության եզակի փուլ է, որը ինքնիշխանության մակարդակը բարձրացրել է նախորդ թագավորություններից ավելի, ինչը պահանջում է վերանայել տերմինաբանական կարծրատիպերը և ակտիվացնել սկզբնաղբյուրագիտական ու հնագիտական հետազոտությունները։