Օպերացիա «Կոլցո». Խորհրդային Կենտրոնի ծրագրի փլուզումը

Վալերի Ղազարյանի հոդվածը, որի հեղինակը 1992-1995 թթ. ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության անդամ էր, նվիրված է «Կոլցո» գործողության և դրան նախորդած իրադարձությունների համալիր վերաիմաստավորմանը՝ որպես Արցախի Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին ուժային ենթակայեցման նպատակամղված միութենական քաղաքականության օղակի։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը, հենվելով անձնական հիշողությունների և իրադարձություններին իր մասնակցության վրա, ընդգծում է անհրաժեշտությունը «Կոլցո» գործողությունը դիտարկել ոչ թե որպես տեղական դրվագ, այլ որպես բարձրագույն միութենական մակարդակում պլանավորման արգասիք, համաձայնեցված ԽՍՀՄ ՆԳՆ, Պաշտպանության նախարարության, ԿԳԲ-ի և Ադրբեջանական ԽՍՀ ղեկավարությունների միջև։

Նախապատմություն. Հատուկ կառավարման կոմիտեից Պոլյանիչկոյի կազմկոմիտեին

Ա. Վոլսկու Հատուկ կառավարման կոմիտեի լուծարումը (1989 թ. նոյեմբերի 28) և Վ. Պոլյանիչկոյի նշանակումը։
Կոմենդատուրայի տեղափոխումը Ստեփանակերտի կենտրոնում գտնվող կոմիտեական շենք, որն օգտագործվում էր տեղական ղեկավարներին հավաքագրելու և նրանց վրա ճնշում գործադրելու համար։
Վոլսկու դերը՝ որպես արյունահեղությունից խուսափելու ջանացող պետական գործիչ, և նրա մեկուսացումը՝ միութենական քաղաքականության մեջ կործանարար հակումների ուժեղացման հետ մեկտեղ։

Արցախի բնակչության վրա ճնշման մեթոդները

Ծավալուն ավազակություն. անասունների հափշտակում, հացահատիկի արտահանում, Ստեփանակերտի ջրաղբյուրների թունավորում։
«Անձնագրային ռեժիմի ստուգումներ»՝ որպես բնակչության շրջանում զենքի բռնագրավման քողարկում։
«Գրադ» համակարգերի առաջխաղացումը Հայաստանի սահմանին՝ գործողությունից քիչ առաջ։
Վետերանների, կուսակցական և տնտեսական ղեկավարների հավաքագրման փորձեր, մեծ մասամբ անհաջողությամբ ավարտված։

«Կոլցո» գործողությունը

Հայկական գյուղերի տեղահանության սկիզբը (Գետաշեն, ապա մայիսի 13-ից՝ ԼՂԻՄ ողջ տարածքում), Հադրութի շրջանի 14 գյուղերի ոչնչացումը մեկ օրվա ընթացքում։
Ուժային հակադրության հնարավորության բացակայությունը՝ ուժերի ակնհայտ անհամապատասխանության պայմաններում։
Տեղեկատվական հակազդման հաջողությունը. Ինտերֆաքսի թղթակցի միջոցով փոխանցված քաղաքական ապահովության հայցի հայտարարությունը, որը միջազգային արձագանք առաջացրեց և կանգնեցրեց տեղահանությունները։
1918-1920 թթ. իրադարձությունների հետ զուգահեռներ. Հայաստանի հետ սահմանամերձ շրջաններից հայ բնակչության դուրս մղման սցենարի կրկնությունը, բայց արդեն խորհրդային կառույցների ուժերով (գեներալներ Վ. Սաֆոնով, Գ. Մալյուշկին)։

Միութենական ծրագրի ապակառուցման պատճառները

Կենտրոնի կողմից Արցախի հայության կայունության և ժողովրդական շարժման խորության թերագնահատում։
Այն շրջանը որպես ամբողջովին վերահսկվող «գյուղատնտեսական մարզ» դիտարկելու սխալ պատկերացում։
Ազատության համար զոհողություններ կատարելու ժողովրդի պատրաստակամություն, որը հաշվի չէր առնված գործողությունը նախապատրաստող մասնագետների կողմից։

Հայկական քաղաքական ռազմավարության քննադատություն
Հեղինակը մատնանշում է Հայաստանի ղեկավարության (Լ. Տեր-Պետրոսյան, ՀՀՇ) թերատեսությունը, որը սկսել էր ԽՍՀՄ-ից դուրս գալու հանրաքվեի նախաձեռնությունը այն պահին, երբ Ադրբեջանը հավատարմություն էր ցուցադրում Կենտրոնի հանդեպ։ Հեղինակի կարծիքով, պետք էր սպասել ԽՍՀՄ բնական փլուզմանը՝ չգրգռելով միութենական ուժային կառույցների կայսերական մտածելակերպը, ինչը, ի վերջո, ուղղվեց հենց Արցախի հայության դեմ։

Եզրակացություն
Հոդվածի հանգուցային եզրահանգումն այն է, որ «Կոլցո» գործողությունը, չնայած մանրակրկիտ նախապատրաստմանն ու բարձրագույն միութենական մակարդակում համաձայնեցմանը, չհասավ Արցախը Ադրբեջանին ենթակայեցնելու իր նպատակին՝ շնորհիվ ժողովրդի կայունության և ինքնազոհության պատրաստակամության, որը թերագնահատված էր խորհրդային ղեկավարության կողմից։ Միևնույն ժամանակ հեղինակը մատնանշում է հայկական կողմի սեփական քաղաքական հասունության պակասը՝ որպես ողբերգական իրադարձությունների զուգահեռ պատճառ, ընդգծելով, որ Արցախի հանդեպ ԽՍՀՄ-ի ապակառուցումը դարձավ իր պատմական օրինականությունն ու կենսունակությունը կորցնելու ախտանիշներից մեկը։