«Ժամանակավոր ծայրամասի վտանգները» - Կարեն ԱՂԵԿՅԱՆ

Կարեն Ախեկյանի «Ժամանակային ծայրամասի վտանգները» հոդվածը նվիրված է հայկական մտքի հիմնարար խնդրի վերլուծությանը՝ միաժամանակ ժամանակակից և հատուկ հայկական լինելու անհնարինությանը, ինչպես նաև Հայության՝ համաշխարհային պատմության «ժամանակային ծայրամասում» գտնվելու հետ կապված ռիսկերին։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը մերժում է հայերի մոտ հայեցակարգային մտածողության թուլության բացատրումը բնական պատճառներով և առաջարկում է համակարգային մոտեցում. խնդիրն առաջանում է ոչ թե ընդհանրապես մտածող մարդու մոտ, այլ նրա մոտ, ով իր միտքը դիտարկում է հատուկ հայկական մտքի օղակ, ժողովրդի ճակատագրի հետ կապված։ Հիմնական մեթոդաբանական գործիքն է «ժամանակային ծայրամասի» հասկացությունը, որը լրացնում է տարածքային ծայրամասի հայտնի գաղափարը, ինչպես նաև համակարգերի տեսության էմերջենտության սկզբունքը՝ համայնքի հատկություններն անհասկանալի են դառնում առանձին անդամների որակների գումարով։

Հիմնական դրույթը՝ ժամանակային ծայրամասը որպես համայնքի վիճակ

Հեղինակը արձանագրում է հակասությունը. ֆիզիկապես գոյություն ունենալով ժամանակակից աշխարհում՝ Հայությունը շարունակում է լուծել անցյալից ժառանգված խնդիրները՝ պետականաշինության, Ցեղասպանության իմաստավորման, ժողովրդագրության, արվեստի։ Առանձին հայերի մոտ ժամանակակից տեխնոլոգիաների, կրթության և մասնագիտական հաջողությունների առկայությունը չի նշանակում, որ համայնքը դուրս է գալիս ժամանակային «փոսից»՝ սա համակարգային, այլ ոչ թե անհատական հատկություն է։

Ծայրամասի խոցելիությունը գլոբալ կապակցվածության պայմաններում

Ցույց է տրվում, որ ժամանակային ծայրամասի և ժամանակակիցության միջև կապերի ուժեղացումը ոչ թե թեթևացնում է, այլ սրում է ծայրամասի դրությունը.

• ռազմաքաղաքական, տնտեսական և գաղափարական ագրեսիայի հանդեպ խոցելիության աճը.
• պատմական օրինակներ՝ հնդկացիների ցեղերի ոչնչացումը և Հայոց ցեղասպանությունը՝ որպես արխայիկ համայնքների մոդեռն աշխարհի հետ բախման հետևանք.
• «սրբազան կովի» փոխաբերությունը (Ա. Պլատոնովի պատմվածքի հիշատակմամբ)՝ պատրիարքական Հայության շահագործումը նկարագրելու համար։

Ժամանակակիցության մագնիսականությունը և դրա հետևանքները

Առանձին ուշադրություն է դարձվում համաշխարհային մտավոր հոսանքների՝ գիտության, փիլիսոփայության, արվեստի գրավչությանը, որոնք սահմանում են «ժամանակակիցության» գնահատականներն ու նշանիչները։ Հեղինակը առանձնացնում է ծայրամասի երկու համաչափ ֆետիշիզմ՝ մեյնսթրիմին անվերապահ ընդօրինակումը և, հակառակը, ժամանակակիցության ագրեսիվ ժխտումը։ Հեղինակի կարծիքով՝ երկու տարբերակներն էլ միայն քողարկում են համայնքի անկարողությունը՝ մշակել իր դրության իմաստավորման սեփական լեզուն։

«Թռիչքի» պատմական պատրանքները

Դիտարկվում են XIX–XX դարերի հայ մտավորականության (մասոնություն, մարքսիզմ) փորձերը՝ կիրառել այլոց գաղափարախոսությունները հայկական իրականության վրա՝ առանց համապատասխան պատմական փուլերով իրապես անցնելու։ Հեղինակը ցույց է տալիս, որ նման փորձերը կանոնավոր կերպով բախվել են այլոց հայեցակարգերի տեղական պայմաններին անհամապատասխանության հետ, և ուրիշի փորձի փոխառության միջոցով «թռիչքի» հույսը ամեն անգամ ապացուցվել է անհիմն։

Ավանդույթների պահպանման ծուղակը

Հակառակ ռազմավարությունը՝ «նախնական» արժեքների պահպանման պաշտամունքը, նույնպես ճանաչվում է փակուղային. քաղաքական գործիքայնացման բացակայության պայմաններում այն պահպանում է ոչ թե արժեքները, այլ ինքն՝ համայնքի ենթակա դրությունը՝ զրկելով նրան իրական պայքարի գործիքներից։

Եզրակացություն

Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ համայնքի «ժամանակակիցությունից դուրս» և միաժամանակ «անցյալից դուրս» գտնվելը պահանջում է առանձնահատուկ մտածողություն և առանձնահատուկ լեզու, որն անհասկանալի է ոչ մոդեռնի տերմինաբանությանը, ոչ էլ արխայիկային։ Այս պարագայում իրական քաղաքական իշխանությունը մնում է ժամանակային ծայրամասի հասանելիությունից դուրս, քանի որ դրա կառավարումն իրականում իրականացվում է դրսից՝ ժամանակակիցությունից։ Հեղինակը միակ արգասավոր ուղին համարում է ոչ թե ժամանակակիցության բարիքների սպառումը և ոչ էլ նրա գաղափարների մեխանիկական փոխառությունը, այլ սեփական հայեցակարգային ապարատի մշակումը, որն ի վիճակի կլինի ադեկվատ իմաստավորել հենց հայկական պատ