«Օպտիմիստը» - հարցազրույց Այկ ԲԱԼԱՆՅԱՆԻ հետ
«Օպտիմիստ» հոդվածը՝ Այկ Բալանյանի հետ հարցազրույցը, նվիրված է հետխորհրդային Հայաստանի ճգնաժամային վիճակի խորքային սոցիալական և քաղաքական պատճառների վերլուծությանը և պետական զարգացման այլընտրանքային մոդելի փնտրտուքին։
Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակի դատողությունների մեկնակետը դեինդուստրացման և ապասոցիալականացման՝ որպես ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հայաստանի կերպարը որոշած երկու առանցքային գործընթացների թեզն է։ Արտադրական բազայի ավերումն ուղեկցվել է սոցիալական խմբերի, մասնագիտական և ստեղծագործական հաստատությունների քայքայմամբ, ինչպես նաև նախկին սոցիալական հիերարխիայի խախտմամբ, որի արդյունքում նախկին հասարակության ամենաքիչ սոցիալականացված շերտերը հայտնվել են նոր էլիտայի գլխին։
Հասարակության սոցիալական բազան և կառուցվածքը
Հեղինակն ընդգծում է միջին խավի սակավաթվությունն ու կախվածությունը, ինչպես նաև պետության և շուկայի փոքր մասշտաբը, ինչը ծնում է բոլոր սուբյեկտների ընդհանուր «խաչաձև աֆիլացվածությունը»։ Ժամանակակից հայկական հասարակության հատկանիշների շարքում առանձնանում են՝
- բնակչության զանգվածային աղքատությունն ու հիասթափությունը.
- արտագաղթի բարձր պատրաստակամություն (Gallup 2010 թ. տվյալներով՝ հարցվածների 39%-ը).
- ընտանեկան, մասնագիտական և տարածքային կապերի թուլացում.
- իրական կոմպրոմատի բացակայությունը՝ որպես քաղաքական գործիք, ինչը պայմանավորված է ճգնաժամի խորությամբ։
Գաղափարախոսության և կուսակցական համակարգի ճգնաժամ
Հարցազրույցում առանձին տեղ է զբաղեցնում ապասոցիալականացման հետևանք հանդիսացող ապագաղափարականացման թեզը. Հայաստանում գաղափարները մնում են առանձին անհատների էքզիստենցիալ ընտրություն, բայց ոչ սոցիալական շերտերի խմբային շահ։ Այստեղից էլ բխում է աղավաղված քաղաքական կառուցվածքը, երբ աջ գաղափարներին աջակցում է ոչ թե բիզնեսը, այլ աղքատացած մտավորականությունը, իսկ ձախերը ընդհանրապես զուրկ են սոցիալական բազայից։ Կուսակցությունները, ըստ հեղինակի, ներկա պայմաններում վերարտադրում են իշխանության կլանային տրամաբանությունը և ռեժիմի այլընտրանք չեն հանդիսանում, այլ ընդամենը դրա շարունակությունն են ներքևից։
Այլընտրանքային նախագիծ
Ճգնաժամից դուրս գալու ուղի որպես Բալանյանն առաջարկում է ոչ թե գաղափարախոսական դոկտրին, այլ քրիստոնեական մշակույթի, իրավունքի և պետականության սկզբունքների վրա հենվող գաղափարների համակարգ, որն իրագործվում է թափանցիկ ժողովրդավարական կառուցվածքի միջոցով, ինքն իսկ հանդես գալով որպես ապագա Հայաստանի մոդել։ Նման նախագծի նպատակն է տեսնում գիտական, մշակութային և տեխնոլոգիական արժեքներ արտադրող ժամանակակից պետության կառուցումը, որն ունակ է ազգային սահմաններից դուրս ազդեցություն ունենալ։
Հետմոդեռնիստական փոխառության քննադատություն
Առանձին քննարկվում է արևմտյան հետմոդեռնիստական հայեցակարգերի հայկական հողի վրա մեխանիկական փոխադրման վտանգը՝ համապատասխան տնտեսական և սոցիալական բազայի բացակայության պայմաններում, ինչը, ըստ հեղինակի, միայն օրինականացնում է պետության անգործությունը և սոցիալական պարտավորություններից հրաժարումը։
Եզրակացություն
Հարցազրույցի հիմնական եզրակացությունն այն հաստատումն է, որ Հայաստանի իրական պատմական ռևանշը և պետականության նոր որակի անցումը հնարավոր են միայն առաջարկվող գաղափարների բովանդակության և դրանց գործնական իրագործման միջև համապատասխանության, ինչպես նաև էլիտան ու հասարակությունը միավորող արժեքների միասնական համակարգի ձևավորման դեպքում։
Հարցազրույցը բացատրում է, թե ինչու ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հայաստանում ձևավորվեցին ոչ կայուն միջին խավ, ոչ գաղափարական հենք ունեցող կուսակցություններ, և առաջարկում է այլընտրանք՝ գաղափարների համակարգ, մարմնավորված որպես ապագա պետության մոդել։
Ապասոցիալականացումը՝ անգաղափարականության ակունք