«Արցախյան ազնվականությունից մինչև Կովկասի աշխարհաքաղաքականություն» - Ալդո ՖԵՐՐԱՐԻ

Հոդվածը, որը հրապարակվել է №6 (9) համարում, նվիրված է հարցազրույցին Ալդո Ֆերարիի հետ՝ Վենետիկի համալսարանի Հայաստանի պատմության և մշակույթի պրոֆեսոր, Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի ծրագրի ղեկավար Միլանի Միջազգային քաղաքականության հետազոտությունների ինստիտուտում (ISPI)։ Նյութը հանդիսանում է ընդարձակ զրույց, որն ընդգրկում է ինչպես իտալացի հայագետի կենսագրությունը և գիտական հետաքրքրությունները, այնպես էլ նրա հայեցակարգային տեսակետները հայ ազնվականության պատմության և Կովկասի ժամանակակից աշխարհաքաղաքականության վերաբերյալ։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Ամփոփագիրը կառուցված է երկխոսության շուրջ, որտեղ հաջորդաբար բացահայտվում են երեք թեմատիկ բլոկ՝ Ֆերարիի՝ որպես հայագետի ձևավորումը և իտալական հայագիտական դպրոցի ներկա վիճակը. հայ արիստոկրատիայի հիմնախնդիրը, առաջին հերթին՝ ղարաբաղյան (արցախյան) մելիքությունների. Հարավային Կովկասի ժամանակակից աշխարհաքաղաքական իրավիճակը և Հայաստանի տեղը դրանում։

Իտալական հայագիտության ձևավորումը
Ֆերարին նկարագրում է դեպի գիտություն իր ոչ բնորոշ ուղին՝ ռուսագիտությունից դեպի հայագիտություն, ինչպես նաև բնութագրում է Հայաստանի ուսումնասիրության իտալական դպրոցը, որը ձևավորվել է Ադրիանո Ալպագո-Նովելլոյի, Պաոլո Կունեոյի և Լևոն Զեքիյանի անվան շուրջ։ Նշվում է.
• Հայաստանի նկատմամբ հասարակական հետաքրքրության աճը Իտալիայում՝ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ֆոնին.
• հայերենի պարտադիր տիրապետման պահանջը՝ որպես իսկական հայագիտության չափանիշ.
• Իտալիայում Հայագիտական հետազոտությունների ասոցիացիայի ստեղծումը։

Հայ ազնվականության վերաբերյալ առանցքային դրույթը
Զրույցի կենտրոնական մասը նվիրված է հայ ազնվականության թեմային, առաջին հերթին՝ Ղարաբաղի և Սյունիքի մելիքություններին։ Ֆերարին ձևակերպում է այն թեզը, որ ոչ թե կիսաինքնավար հայկական կազմավորումների պահպանումն է պայմանավորել ազնվական տոհմերի կայունությունը, այլ, ընդհակառակը, հենց արիստոկրատիայի առկայությունն է ապահովել տարածաշրջանի ինքնուրույնությունը պաշտպանելու քաղաքական հնարավորությունը։ Միևնույն ժամանակ ընդգծվում է ազնվականության երկակի դերը Հայաստանի պատմության մեջ՝ ինչպես դրական (քաղաքական սուբյեկտայնության պահպանում), այնպես էլ բացասական (Վասպուրականի թագավորության կորուստ, Մելիք-Շահնազարի դաշինքը Փանահ-խանի հետ)։ Առանձին քննարկվում է հայ ազնվականության ճակատագիրը Ռուսական կայսրությունում՝ ապազգայնացման և ռուսացման գործընթացները զուգակցվում էին կայսերական վերնախավին ինտեգրվելու հետ (Բեհբութով, Արղության-Դոլգորուկի, Լորիս-Մելիքով)՝ հայկական մշակութային և կրոնական ինքնության պահպանմամբ։

Ժամանակակից Կովկասի աշխարհաքաղաքականությունը
Եզրափակիչ մասում քննարկվում են Ֆերարիի հայացքները միջազգային հարաբերությունների համակարգում Հայաստանի դիրքի վերաբերյալ.
• Եվրամիության մոտ Ռուսաստանից և ԱՄՆ-ից տարբերվող լիարժեք արտաքին քաղաքականության բացակայությունը.
• արևմտյան փորձագիտական հանրության մոտ Հայաստանի՝ որպես տարածաշրջանային առանցքային գործոնի պատմական դերի թերագնահատումը, ի տարբերություն տարանցիկ Վրաստանի և հումքային Ադրբեջանի.
• Հայոց ցեղասպանության թեմայի գործիքայնացումը եվրոպական քաղաքականության մեջ՝ որպես Թուրքիայի վրա ճնշում գործադրելու միջոց.
• պատմական Հայաստանի և ժամանակակից Հայաստանի Հանրապետության միջև մեթոդաբանորեն կարևոր տարբերակումը, որի խառնումն ամանակակից աշխարհաքաղաքականության մեջ առաջացնում է համակարգային սխալներ արևմտյան քաղաքական վերլուծության մեջ։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ Կովկասի ժամանակակից աշխարհաքաղաքականության համարժեք ընկալումն անհնար է առանց հայ ազնվականության պատմական դերի և տարածաշրջանային քաղաքական կառույցների ինստիտուցիոնալ շարունակականության հաշվառման, իսկ արևմտյան դիտորդների անբավարար իրազեկվածությունը պատմական և պետական Հայաստանի միջև եղած տարբերության վերաբերյալ մնում է տարածաշրջանում կշռադատված եվրոպական քաղաքականություն մշակելու էական խոչընդոտ։