«Հայ մտավորականության բաց նամակները» (թարգմանություն հայերենից) - Գարեգին Նժդեh

Գարեգին Նժդեհի «Բաց նամակներ հայ մտավորականությանը» հոդվածը (թարգմանված հայերենից), նվիրված հեղինակի ծննդյան 120-ամյակին, նվիրված է հայ ժողովրդի հոգևոր-քաղաքական ճգնաժամի քննադատական իմաստավորմանը՝ XX դարի առաջին քառորդի աշխարհաքաղաքական ցնցումների պայմաններում. արևմտահայության կոտորածին, Հայաստանի կորստին ու հետագա տրոհմանը, սփյուռքի ճգնաժամային վիճակին։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակն ընտրում է ազգային մտավորականությանն ուղղված բաց նամակի ձևը՝ համադրելով հրապարակախոսական կրքոտությունը փիլիսոփայական-վերլուծական մեթոդի հետ, որով վերարժևորվում են պատմական իրադարձությունները։ Բնաբանները («քննադատել՝ նշանակում է հոգով հիվանդանալ», «մեղքերի մասին եմ խոսում, ոչ թե մեղավորի») սահմանում են խիստ, բայց ստեղծագործական ինքնավերլուծության տոնայնությունը։

Հիմնական դրույթ
Հոդվածի կենտրոնական թեզն այն է, որ հայ ժողովրդի ազգային աղետների պատճառներն արմատավորված են ոչ այնքան արտաքին հանգամանքներում, որքան հենց ժողովրդի հոգեբանական խորքային արատի մեջ՝ արտաքին հովանավորության սովորության, «քաղաքական մուրացկանության» և ինքնուրույն պետական կամքից հրաժարման մեջ։

Խորհրդային Հայաստանի աշխարհաքաղաքական խոցելիությունը
Նժդեհը մանրամասն վերլուծում է նորաստեղծ Խորհրդային Հայաստանի ռազմավարական դրությունը՝
• փոքր տարածքը (28 000 քառ. կմ) և բնակչությունը.
• թշնամական թուրք-թաթարական ժողովուրդներով շրջապատվածությունը.
• ինքնապաշտպանության և զինվածության ծրագրի բացակայությունը.
• հայկական տարածքների արագ բաժանման և թուրքական ու ադրբեջանական ուժերի միավորման վտանգը։

Պատերազմի և խաղաղության փիլիսոփայությունը
Հեղինակը ներկայացնում է հայեցակարգ, ըստ որի ժողովուրդների միջև խաղաղությունը միայն ժամանակավոր զինադադար է, այլ ոչ կայուն վիճակ. պետությունները գործում են՝ ելնելով սեփական շահերից, ոչ թե պայմանագրերին հավատարմությունից։ Թույլ ու խաղաղասեր ժողովուրդները, ըստ Նժդեհի, դառնում են ավելի ուժեղների զոհ, քանի որ առաջընթացը պահանջում է ինքնապաշտպանություն ներքին ուժերի միջոցով։

Ազգային ինքնագիտակցության քննադատություն
Հոդվածի զգալի մասը նվիրված է հայկական «մանրաբուրժուական գիտակցության» հոգեբանական վերլուծությանը՝
• ձախողումները արտաքին պատճառներով բացատրելու հակումը.
• Եվրոպայի հովանավորության «քրիստոնեական» կույր հավատը.
• ժողովրդի վերածումը «քաղաքական մուրացկանի», որը պայքարի փոխարեն կարեկցանք է փնտրում.
• ազգի միասնությունը թուլացնող կործանարար պառակտումը ռուսամետ, արևմտամետ և այլ կողմնորոշումների միջև։

Ազգային հոռետեսության խնդիրը
Նժդեհն ընդգծում է, որ Հայաստանի տարածքի նեղացումը մինչև «հայրենի անկյուն» և ցրված սփյուռքին ընդգրկելու անկարողությունը ծնում են ազգային հոռետեսության վիճակ, որը նա գնահատում է որպես ոգու մահացու վտանգավոր հիվանդություն, պահանջող անհապաղ հաղթահարում՝ ազնիվ ինքնաքննադատության միջոցով։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ անհրաժեշտ է հայ քաղաքական կյանքի հոգևոր հիմքերի արմատական վերարժևորում՝ կախվածության և մուրացկանության հոգեբանությունից հրաժարում, սեփական ուժերի հանդեպ վստահության և նախաձեռնողականության ձեռքբերում՝ որպես իրական պետականության կառուցման պայման։ Միայն սեփական մեղքի ընդունման և ներքին ռեսուրսների մոբիլիզացիայի միջոցով, ըստ Նժդեհի, հայ ժողովուրդը կարող է խուսափել դանդաղ, «խաղաղ» ոչնչացումից և ապահովել իր պատմական գոյատևումը։