Լևոն Խեչոյան «Սպասելով Մհերի վերադարձին»

Ղևոնդ Խեչոյանի «Սպասելով Մհերի վերադարձին» հոդվածը, որը հեղինակի ելույթն է Հայաստանի գրողների համագումարում, նվիրված է 1922 թվականի հայկական ուղղագրության բարեփոխման խնդրին և դրա ավանդական տեսքով վերականգնման անհրաժեշտությանը:

Ներածություն և խնդրի դրվածքը
Հեղինակն իր ելույթն սկսում է հայկական ուղղագրության հարցի մշտական արդիականության մասին խորհրդածությամբ՝ ութսունից ավելի տարիներ անց դրա բարեփոխումից: Հղում կատարելով Ժողովողի աստվածաշնչյան իմաստությանը՝ հավերժական շրջապտույտի և վերադարձի մասին, Խեչոյանը ձևակերպում է ողջ տեքստի հիմնական փոխաբերությունը. իսկական մշակույթը նման է գետի, որը պետք է վերադառնա իր ակունքին՝ չլուծվելով անհետ ծովում և չհորդելով դրանով:

Պատմական տեղեկանք
Հեղինակը հիշեցնում է, որ 1600 տարի առաջ ստեղծված հայկական գիրը ապահովում էր ժողովրդի հոգևոր ավանդույթի անընդհատությունը: Սակայն, ըստ Խեչոյանի, 1922 թվականին Լուսժողկոմատի հրամանագիրը՝ նոր ուղղագրության անցնելու մասին, շարունակել է Օսմանյան կայսրությունում հայոց ցեղասպանությամբ սկսված ավերիչ գործը և հանգեցրել ազգի հոգևոր միասնության խզման:

Հիմնական դրույթը. բարեփոխումը՝ որպես մշակութային խզման գործիք
Խեչոյանը պնդում է, որ անգրագիտության դեմ պայքարի պատրվակով բոլշևիկյան բարեփոխումն իրականում ոչնչացրել է հայ ժողովրդի կապը բազմադարյան մշակութային ժառանգության և նախագրային քաղաքակրթության հետ: Բերվում են բարեփոխմանն ընդդիմացող խոշորագույն հայ և արտասահմանցի գիտնականների ու գրողների վկայություններ.

• Շիրվանզադե, Թումանյան, Իսահակյան, Ադոնց, Աճառյան և հայ մշակույթի այլ գործիչներ.
• ֆրանսիացի հայագետներ Անտուան Մեյեն և Ֆրեդերիկ Ֆեյդին, որոնք զգուշացրել են փոփոխությունների վտանգի մասին.
• զուգահեռ Իվան Բունինի դիրքորոշման հետ, որը մերժել է ռուսական ուղղագրության նմանատիպ բարեփոխումը:

Հատուկ ընդգծվում է Հրաչյա Աճառյանի հայտարարությունը՝ հազարամյա գրավոր ժառանգությունը ակնթարթային նպատակների համար ոչնչացնելու անթույլատրելիության մասին:

Խնդրի ժամանակակից չափումը
Հեղինակը նշում է, որ հայ ժողովուրդը մնացել է աշխարհում միակը, որն օգտագործում է ուղղագրության երկու տարբերակ, ինչը սրում է հայրենիքի և սփյուռքի բաժանվածությունը: Բերվում են զուգահեռներ Աթաթուրքի և ժամանակակից Ադրբեջանի քաղաքականության հետ, որոնք գիտակցաբար փոփոխել են գիրը՝ մշակութաքաղաքական միասնություն ձևավորելու համար,— ի հակադրություն որին արյունակցական ազգակցությամբ միավորված հայ ժողովուրդը զրկված է անգամ միասնական գրավոր լեզվից:

Եզրակացություն
Խեչոյանը կոչ է անում Գրողների միության համագումարին դիմել խորհրդարանին՝ պահանջելով ուղղել 1922 թվականի պատմական սխալը: Նա ընդգծում է, որ ավանդական ուղղագրության վերականգնումն ունի ոչ միայն հոգևոր, այլև գործնական նշանակություն. թշնամական միջավայրում հայ ժողովուրդն իրավունք չունի հրաժարվել սփյուռքի ռեսուրսից, որն ապացուցել է իր համերաշխությունը Արցախյան պատերազմի տարիներին: Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ առանց միասնական ուղղագրության անհնար է «Մեկ ժողովուրդ, մեկ հայրենիք, մեկ մշակույթ» սկզբունքի իսկական իրագործումը. բաժանված գիրը զրկում է ազգին սեփական մշակութային ժառանգությանը հասանելիությունից և խորհրդանշորեն շարունակում է պահել էպոսի հերոս Մհերին քարայրում, որտեղից, ըստ ավանդության, նրան վիճակված է մի օր դուրս գալ: