«Հայրենասիրություն և կոլաբորացիոնիզմ» - Կարեն ԱՂԵԿՅԱՆ

Կարեն Աղեկյանի «Հայրենասիրություն և կոլաբորացիոնիզմ» հոդվածը, որը «Էթնիկական ազգ. արժեքներ և շահեր» շարքի վեցերորդ մասն է, նվիրված է կոլաբորացիոնիզմի՝ որպես քաղաքական ենթակայության առանձնահատուկ տիպի, ֆենոմենի վերլուծությանը, որը սերտորեն միահյուսված է ազգային-հայրենասիրական գաղափարախոսության հետ։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը ելնում է այն թեզից, որ «հայրենասիրություն» և «կոլաբորացիոնիզմ» հասկացությունները ավանդաբար հակադրվում են որպես փոխադարձաբար բացառող, սակայն պատմական նյութը ցույց է տալիս դրանց հաճախակի համադրումը. կոլաբորացիոնիզմը հաճախ հենց արդարացվում և հիմնավորվում է ազգային-հայրենասիրական գաղափարներով։ Քննադատվում է կոլաբորացիոնիզմի տարածված իրավաբանական սահմանումը՝ որպես «սեփական երկրի/պետության թշնամիների հետ համագործակցություն», քանի որ այն չի բացատրում երևույթի էությունը. մարդը չի համագործակցում թշնամու հետ, քանի դեռ պետությունը համարում է իրենը. հաճախ հենց իշխող իշխանությունն է կոլաբորացիոնիստի կողմից ընկալվում որպես Հայրենիքի թշնամի, իսկ արտաքին ուժը՝ որպես միակ դաշնակից։

Հիմնական դրույթ
Աղեկյանն առաջարկում է տարբերակել.
• «առօրյա կոլաբորացիոնիզմը»՝ բնակչության հարկադրված գոյակցությունը օտար իշխանության հետ.
• «ակտիվ կոլաբորացիոնիզմը»՝ համագործակցություն, որը կառուցում է իր սեփական գաղափարախոսական տրամաբանությունը։

Հեղինակի եզրափակիչ սահմանումն է. կոլաբորացիոնիզմը արտաքին ուժին ենթակայությունն է և նրա հետ ոչ հավասարազոր հիմունքներով համագործակցությունը, որն ունի քաղաքական բաղադրիչ, ընդ որում՝ ուժի «արտաքինությունը» կարող է որոշվել ինչպես պետության, այնպես էլ էթնոսի/ազգի և նրա պատմական տարածքի նկատմամբ։ Կոլաբորացիոնիզմի սկզբնապատճառ միշտ կոչվում է թուլության և ժամանակի պակասի սուբյեկտիվ զգացողությունը։

Պատմական տիպաբանություն
Խմելնիցկու պատմության նյութի հիման վրա (Միխայիլ Գրուշևսկու մեկնաբանության վրա հենվելով), ինչպես նաև լեհական, բուլղարական և իռլանդական ազգային շարժումների, և ուկրաինական պատմագիտական բանավեճի՝ Մազեպայի և ՕՈՒՆ-ի շուրջ, օրինակներով հեղինակը ցույց է տալիս, որ կոլաբորացիոնիզմը կարող է առաջանալ.

1. «մետրոպոլիայի» և արտաքին ուժերի միջև հակամարտության մեջ, ներառյալ էլիտաների պառակտման իրավիճակները երկու արտաքին «տերերի» բախման ժամանակ (օրինակ՝ հայկական պատմությունը Հռոմի/Պարթևստանի, Պարսկաստանի/Բյուզանդիայի և այլնի միջև);
2. հենց պետության միջուկի ներսում՝ համայնքների կամ իշխանության և ընդդիմության հակամարտության հետևանքով (կրոնական պատերազմներ, Նիկարագուայի քաղաքացիական պատերազմ)։

Առանձին ընդգծվում է, որ կոլաբորացիոնիզմը չի սահմանափակվում ռազմական օկուպացիայով. ժամանակակից պայմաններում այն դրսևորվում է «փափուկ ուժի» միջոցով՝ քաղաքական նորմեր սահմանելու արտաքին իրավունքի ճանաչում, վերազգային կառույցներում մասնակցություն՝ որպես բարձրագույն հեղինակության ատյաններ։

«Վիշիզմ» և Դիմադրություն
1940-ականների Ֆրանսիայի դեպքը, ներառյալ պատմաբան Անրի Ռուսոյի մեջբերումները, հեղինակի կողմից օգտագործվում է ցույց տալու համար, որ մարշալ Պետենի վիշիստական կոլաբորացիոնիզմը չէր հանգում անձնական օգուտի կամ վախի, այլ հենվում էր ազգային կայուն, աջակողմյան, հակալիբերալ գաղափարախոսության վրա, որը «ազգային հեղափոխությունը» և Ռայխի հետ արտաքին քաղաքական համագործակցությունը միավորում էր մեկ միասնական նախագծի մեջ։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ կոլաբորացիոնիզմը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես բարոյական անոմալիա, այլ որպես ենթակայության օրինաչափ պատմական ֆենոմեն, որը պահանջում է տիպաբանական վերլուծություն՝ դուրս Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նեղ համատեքստից, միաժամանակ պահպանելով կոնկրետ դեպքերի բարոյական գնահատման սկզբունքային տարբերությունների ընկալումը։