«Հայրենասիրության մասին նամակներ» (շարունակություն) - Կարեն ԱՂԵԿՅԱՆ, Հրաչյա ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ

Կարեն Աղեկյանի և Հրաչյա Արզումանյանի հոդվածը շարունակում է «Նամակներ հայրենասիրության մասին» շարքը (սկիզբը հրապարակվել է ԱՆԻՎ №3 (18) 2008-ում) և նվիրված է էթնոշաֆթ երևույթի վերլուծությանը՝ հայրենի հողի պատկերին որպես ազգային ինքնագիտակցության և հայրենասիրական զգացողության առանցքային տարրի, որը դիտարկվում է հայկական և համաշխարհային բանաստեղծական, փիլիսոփայական և հրապարակախոսական ավանդույթի նյութի հիման վրա։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակները մեկնարկում են Մ. Փեշիկթաշլյանի «Կույսի քնարը» բանաստեղծությունից, որտեղ «Հայրենիք» հասկացության եռամիասնությունը՝ բնություն, պատմություն, ազգ, մարմնավորվում է Հայկական հողի Կույսի ընդհանրացված, կոնկրետ տեղագրությունից զուրկ պատկերի միջոցով։ Այս հիմքի վրա կառուցվում է համեմատական վերլուծություն, որին ներգրավվում են Դ. Կոսգրոուվի, Խ. Գարսիա-Ալվարեսի աշխատությունները, Ս. Բոյմի կարոտախտի մասին գաղափարները, ինչպես նաև Մ. Մեծարենցի, Դ. Վարուժանի, Րաֆֆու, Կոստան Զարյանի և Հայկ Ասատրյանի բանաստեղծական վկայությունները։

Հիմնական դրույթ. էթնոշաֆթի երկու տիպ

Հոդվածի կենտրոնական թեզն է կայուն պետականություն ունեցող ազգերի և պետականությունից զրկված կամ այն կորցրած ժողովուրդների մոտ էթնոշաֆթի ֆունկցիայի սկզբունքային տարբերությունը.

• առաջինների համար հայրենի հողի պատկերը կատարում է պահպանողական, պաշտպանական դեր՝ հակադրվելով առաջընթացի մարտահրավերներին (օրինակ՝ «հայրենի կոմսությունների բնանկարը» բրիտանական գեղանկարչության մեջ),
• երկրորդների համար էթնոշաֆթին և փառավոր անցյալին դիմելը դառնում է քաղաքական գործողությանը նախորդող մոբիլիզացիայի գործիք, այլ ոչ թե status quo-ի պահպանման միջոց։

Հատկապես ընդգծվում է, որ քաղաքական ստրկացման և սոցիալական իրավազրկվածության համադրության դեպքում հողի պատրիարքական-իդիլիական պատկերը կորցնում է իրական հենարանը՝ սրանից ածանցվում է Նոր ժամանակների հայկական էթնոշաֆթի յուրահատկությունը, որտեղ ավերակները դառնում են ոչ թե ռոմանտիկ տարր, ինչպես եվրոպացիների մոտ, այլ ողբերգական աշխարհընկալման հոմանիշ (Փեշիկթաշլյան, Մեծարենց, Վարուժան)։

«Ռեֆլեկտիվ» և «վերականգնողական» կարոտախտ

Հենվելով Ս. Բոյմի տարբերակման վրա՝ հեղինակները ցույց են տալիս, որ եթե Րաֆֆին «պատմական բնանկարներում» ձգտում էր արթնացնել ակտիվ «վերականգնողական կարոտախտ»՝ միաձուլելով հեթանոսական և քրիստոնեական մոտիվները, ապա հետցեղասպանական Սփյուռքի գրականության մեջ գերիշխում է «ռեֆլեկտիվ» կարոտախտը՝ կորսված լանդշաֆտներ ֆիզիկապես վերադառնալու հնարավորությունից զուրկ տխրությունը։

Աշխարհագրական դետերմինիզմի դեմ

Գալիսիական և կաստիլական դեպքերի (Գարսիա-Ալվարես, Ռոսալիա դե Կաստրո) համադրումը Կոստան Զարյանի մոտ նույն կաստիլական հողերի նկարագրության հետ ցույց է տալիս, որ մեկ ու նույն լանդշաֆտը կարող է ստանալ հակադիր խորհրդանշական մեկնաբանություններ։ Այստեղից հեղինակները եզրակացնում են, որ «հատուկ տեսակի ոգու համար իդեալական մարմնի» (Նովալիս) գաղափարը անհիմն է. բնական դետերմինիզմը հանգեցնում է միայն Հայրենիքի մասնատմանը լոկալ փոքրիկ աշխարհների։

Եզրակացություն

Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ Հայրենիքի հանդեպ իսկական սերը ծնվում է ոչ թե լանդշաֆտի բնական համապատասխանությունից ազգային բնավորությանը, այլ պատմական ճակատագրից, որը տարասեռ լանդշաֆտները միավորում է ազգի մեկ հուզականորեն երանգավորված պատկերի մեջ։ Այս պատկերը տարածվում է նաև այն վայրերի վրա, որոնք մարդը երբեք սեփական աչքով չի տեսել, ինչը հայրենասիրության երևույթը մերձեցնում է Բենեդիկտ Անդերսոնի ազգի՝ որպես «երևակայական համայնքի» հայեցակարգին։ Հայկ Ասատրյանի ձևակերպումը, որն ընդգծում է Հայկական լեռնաշխարհի նախապատմական հրաբխային ծագումը, դիտարկվում է որպես ժողովրդի իր Հայրենիքի հետ հարաբերությունների եզակի ազգային մետաֆիզիկայի օրինակ։