«Սուրբ Աուրելիուսի հետքերով» - Արմեն Խեչոյան

Արմեն Խեչոյանի «Սբ. Աուրելիուսի հետքերով» հոդվածը նվիրված է քիչ ուսումնասիրված թեմային՝ Գերմանիայի և Իտալիայի տարածքում հայ սուրբ Աուրելիուսի պաշտամունքին, և շարունակում է հեղինակի «Հայ սրբերը Եվրոպայում» շարքը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը բացատրում է հետազոտության սկզբնական դրդապատճառը՝ Հիրսաուում (Գերմանիա) գտնվող, հայ սուրբ Աուրելիուսին նվիրված միջնադարյան վանքի մասին տեղեկությունների պատահական հայտնաբերումը։ Նշվում է, որ թեման մնում է քիչ ուսումնասիրված՝ ինչպես հայ-գերմանական հարաբերությունների պատմության, այնպես էլ Հայ Առաքելական Եկեղեցու սահմաններից դուրս ընդունված հայ սրբերի ցանկի վերաբերյալ ամփոփ աշխատությունների բացակայության պատճառով։ Նյութը կառուցված է որպես 2011–2012 թթ. դաշտային ուղևորությունների շարք, որոնք վավերագրում են տեղում տեղեկությունների որոնումը։

Հիրսաու, 2011 թ. հունվար

Նկարագրվում է Կալվում (Հիրսաու) Սբ. Աուրելիուսի տաճարի առաջին այցը։ Հիմնական կետերն են՝

• ծանոթություն Պետեր Կլաուս Հարթմանի հետ, ով տեղական պատմության գիտակ է.
• Թեոդոր Կլյուպպելի Սբ. Աուրելիուսին նվիրված գիտական հոդվածի և իտալացի հոգևոր առաջնորդի կոնտակտների փոխանցում.
• Կլյունիի աբբայության հետ իր նշանակությամբ համադրվող, խոշոր ռեֆորմատոր վանական համալիրի մնացորդների ուսումնասիրություն։

Իտալիա, 2011 թ. փետրվար

Միլանում Հայաստանի պատվավոր հյուպատոս Պիետրո Կուչուկյանի հետ միասին հեղինակը այցելում է Գաբիանո՝ աշխարհում երկրորդ Սբ. Աուրելիուսի եկեղեցին։ Ընդգծվում է՝

• համայնքի ջերմ ընդունելությունը, որը հայ սրբին ընկալում է որպես «իրենը» և եզակի.
• կիրակնօրյա պատարագին մասնակցությունը, հայր Լուիջի Կալվոյի կողմից հետազոտության նվերը.
• Հիրսաուից բերված խոյակի հատվածի առկայությունը սեղանում՝ երկու համայնքների կապի խորհրդանիշ.
• Աուրելիուսի և Դիոնիսիոսի հետ կապված միլանյան տաճարների կորուստը՝ ռմբակոծումների և միջնադարյան կործանումների հետևանքով։

Հիրսաու, 2012 թ. հունվար

Կրկնակի այցը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել վաղ Սբ. Աուրելիուսի եկեղեցու ամբիոնի թանգարանային հատվածները, որոնց հյուսածո զարդանկարը կարոլինգյան դարաշրջանից է, և որը հեղինակը կապում է լոնգոբարդական ազդեցության հետ, ավելի ընդհանուր առմամբ՝ Բյուզանդիայի սահմաններում գործող հայկական շինարարական արտելների գործունեության հետ։ Նշվում է Տ. Կլյուպպել հետազոտողի հետ չկայացած հանդիպումը։

Ցվիֆալթեն, 2012 թ. հունվար

Հոդվածի եզրափակիչ մասը նվիրված է Ցվիֆալթենի վանքին, որտեղ նախկինում ժամանակավորապես պահվել են սրբի մասունքները։ Նկարագրվում է բարոկկո-ռոկայլային ճարտարապետական համալիրը, վերականգնողական աշխատանքների ծավալը և բարեկարգ կրոնական հուշարձանի ընդհանուր մթնոլորտը։

Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ Սբ. Աուրելիուսի պաշտամունքը Եվրոպայում պահպանել է կայուն հոգևոր և պատմական շարունակականություն, որը հայկական ավանդույթը կապում է Գերմանիայի և Իտալիայի տեղական եկեղեցական համայնքների հետ, ինչպես նաև Հայ Առաքելական Եկեղեցու սահմաններից դուրս ընդունված հայ սրբերի հետագա համակարգված ուսումնասիրության անհրաժեշտության մասին։