«Քաղաքական նշումներ» - Հրաչյա ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ

Հրաչյա Արզումանյանի «Քաղաքական նշումներ» հոդվածը, որը հրապարակվել է թիվ 1(46)-ում, նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում նախագահական ընտրություններից հետո ծավալված հասարակական-քաղաքական ճգնաժամի իմաստավորմանը` արցախյան հիմնախնդրի և հայ պետականության հեռանկարների պրիզմայով։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը ելնում է այն թեզից, որ հասարակական կյանքի ճգնաժամային պահերն են հնարավորություն տալիս ընթացիկ իրադարձությունների կալեիդոսկոպի հետևում տեսնել ավելի խորը կառուցվածքային միտումներ, որոնք ձևավորում են հայկական ապագան։ Վերլուծությունը կառուցվում է կարճաժամկետ սպառնալիքների և երկարաժամկետ հնարավորությունների համադրման հիման վրա, որոնք ինքն իր հետ բերում է ներկայիս քաղաքական ճգնաժամը։

Երկու հայկական պետությունների պարադիգմը

Հոդվածում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում ճանաչված և չճանաչված հայկական պետականությունների համակեցության վերագնահատումը.

• պատմականորեն երկու պետությունների պարադիգմն ընկալվել է որպես ստիպողական զիջում միջազգային ճնշմանը.
• ճգնաժամը ցույց է տալիս հակառակ կողմը՝ Արցախի առկայությունն ապահովում է համակարգի կայունությունը՝ Երևանին հնարավորություն տալով քաղաքականապես «փորձարկումներ» կատարել՝ առանց ռազմական աղետի անմիջական ռիսկի.
• Արցախը ընդունակ է ժամանակավորապես ստանձնել ռազմական անվտանգության երաշխավորի ֆունկցիան, քանի դեռ Երևանում ճգնաժամը լուծված չէ.
• բացահայտվում է հայկական քաղաքականության «հավերժական սյուժեն»՝ Երևանի իշխանության ցիկլային դիմումը արցախյան ռեսուրսին ճգնաժամային պահերին (Տեր-Պետրոսյան–Քոչարյան, Քոչարյան 2003 և 2008 թթ.)?
• նշվում է Արցախի «պահպանողական» առաքելությունը՝ թույլ չտալ հայկական պետականության սահքը դեպի աղետ, ընդ որում կարևոր է Արցախի հեռավորությունը Երրորդ հանրապետության քաղաքական պայքարից անմիջական մասնակցությունից։

Հեղինակը եզրակացնում է, որ ճգնաժամի հաղթահարումից հետո անհրաժեշտ է այս պարադիգմայի հայեցակարգային իմաստավորումը և «Չորրորդ հանրապետություն» նախագծի հարցադրումը։

Արցախյան փուլի ավարտը քաղաքական պատմության մեջ

Հոդվածի երկրորդ մասը նվիրված է այն թեզին, որ ազգային-ազատագրական շարժման արցախյան փուլի ավարտը դրական փաստ է. Մոնթե Մելքոնյանի կողմից նախազգուշացված սպառնալիքը վերացված է, և Արցախի անվտանգությունն այժմ դառնում է նույն կարգի խնդիր, ինչ Հայաստանի ցանկացած այլ սահմանամերձ տարածքի անվտանգությունը։

Հեղինակը առանձնացնում է այս անցումի հետ կապված ռիսկերը.

• պատերազմի պայմաններում ձևավորված արցախյան շարժման գործիչների սերնդի քաղաքական ասպարեզից անխուսափելի հեռացումը.
• ռազմական և քաղաքական մտածելակերպի ու վարքագծի անհամապատասխանությունը՝ մարտի «սև-սպիտակ» տրամաբանությունը վատ է հարմարվում «բազմագույն» քաղաքական պայքարին.
• նախկին զինվորականների և քաղաքական առաջնորդների չցանկանալը ինքնաճանաչել իրենց «վետերան», անվանական հաստատություններ և փորձի փոխանցման հիմնադրամներ ստեղծելու պրակտիկայի բացակայությունը.
• «զոմբի-քաղաքականություն» փոխաբերության (Դ. Դրեզներ) կիրառումը՝ նկարագրելու համար այն գործիչներին, ովքեր ոչ կարող են հեռանալ, ոչ էլ արդյունավետ գործել, և ում ակտիվությունը կլանում է նոր սերնդի էներգիան (օրինակ՝ Լ. Տեր-Պետրոսյանի ՀՀՇ-ն 2008 թ. քարոզարշավում)։

Որպես կառուցողական հեռանկար՝ հեղինակը մատնանշում է անհրաժեշտությունը արցախյան հարցը քաղաքական հարթությունից տեղափոխել սոցիալ-տնտեսական, իրավական և պետական հարթություն՝ հղում կատարելով արդեն ընթացող հայկական պետությունների ինտեգրմանը պաշտպանության, տնտեսության, կրթության և կրոնի ոլորտներում։ Առանձին ընդգծվում է երկու հայկական պետականությունների արագ միավորման սահմանադրական-իրավական մեխանիզմների բացակայությունը, որի համար օրինակ է բերվում ԳՖՀ փորձը, որը կարողացավ օգտվել Գերմանիայի միավորման ժամանակ ի հայտ եկած «հնարավորությունների նեղ պատուհանից»։

Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ հայկական պետականության ներկայիս ճգնաժամը պետք է դառնա խթան երկու պետությունների պարադիգմայի գիտակցված վերաիմաստավորման, արցախյան փուլի՝ որպես քաղաքական երևույթի ավարտի և ապագա ինտեգրման համար իրավական ու ինստիտուցիոնալ հիմքի նախապատրաստման համար, ինչը թույլ կտա խուսափել անցյալի կործանարար սցենարների կրկնությունից և ապահովել հայկական պետականության շարունակականությունը։