«Սուրբ Աուրելիուսի հետմահու կյանքը» - Հարցազրույց Կլաուս Պետեր ՀԱՐՏՄԱՆԻ հետ
Արմեն Խեչոյանի հոդվածը նվիրված է հարցազրույցին Կլաուս Պետեր Հարտմանի հետ, ով երկար տարիներ ղեկավարել է Կալվի Ժողովրդական բարձրագույն դպրոցը, արևելագետ է և Մերձավոր Արևելքի կրոնական աշխարհագրության մասնագետ, և հարցազրույցը նվիրված է Սբ. Աուրելիուսի պաշտամունքի պատմությանը և տարածաշրջանի՝ Կալվ–Հիրզաուի հայկական կապերին։
Ներածություն և մեթոդաբանություն
Նյութը կառուցված է որպես կենսագրական հարցազրույց, որում զրուցակիցը հետևողականորեն բացահայտում է իր գիտական ուղին՝ իսլամի, աստվածաբանության, կրոնագիտության ուսումնասիրությունը Տյուբինգենի համալսարանում, Արևելքում (Իրան, Իրաք, Սիրիա, Լիբանան, Եմեն) տասնամյա կենսափորձը և բազմամյա աշխատանքը քրիստոնեական-մահմեդական հարաբերությունների թեմայի շուրջ, ներառյալ Ջուղայի, Սպահանի, Թավրիզի, Հալեպի և Անթիլիասի հայկական համայնքների ուսումնասիրությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Հարտմանի մասնակցությանը Տյուբինգենի Մերձավոր Արևելքի ատլասի (TAVO, 1973–2005) ստեղծմանը՝ մասշտաբային քարտեզագրական նախագծի, որը ներառում էր շուրջ 500 քարտեզ, այդ թվում՝ քրիստոնեական, մասնավորապես հայկական, համայնքների պատմության վերաբերյալ։
Առանցքային դրույթ
Հոդվածի կենտրոնական թեման Սբ. Աուրելիուսի՝ IV դարի եպիսկոպոսի, ազգությամբ հայի, լեգենդն է, որի պատմությունը կապում է Հայաստանը, Միլանը, Վերչելլին և Հիրզաուի վանքը։ Շարադրվում է ավանդությունը Միլանի եպիսկոպոս Դիոնիսիոսի մասին, որը արիոսականությանը հակադրվելու համար աքսորվել էր կայսրության արևելյան սահման, և հայ եպիսկոպոս Աուրելիուսի հետ նրա բարեկամության, նրանց փոխադարձ երդման՝ միասին թաղվելու մասին, ինչպես նաև մասունքների հետագա տեղափոխման մասին։
Պատմական վերակառուցումն ընդգրկում է հետևյալ փուլերը՝
- Սբ. Աուրելիուսի մասունքների տեղափոխումը Միլանից Վերչելլի, ապա՝ 830 թվականին, տեղի կոմսական տոհմի նախաձեռնությամբ՝ Հիրզաու.
- Սբ. Աուրելիուսի համեստ վանքի վերածումը XI դարի միջնադարյան եկեղեցական բարեփոխման կենտրոնի, զուգահեռ Կլյունիի բարեփոխմանը, որը փոխեց Կենտրոնական Եվրոպայում վանականության համակարգը.
- մասունքների տեղափոխումը նոր, ավելի մեծ Հիրզաուի վանք՝ վերջինիս ընդարձակումից հետո.
- ռելիկվարների վաճառքը Ռեֆորմացիայի ժամանակաշրջանում և դրանց թափառումը Ցիմերնների և Հոհենցոլերնների տիրույթներով մինչև Ցվիֆալտեն.
- մասունքների վերադարձը Հիրզաու 1955 թվականին՝ ճարտարապետ պրոֆեսոր Հայեկի վերականգնողական աշխատանքների շնորհիվ։
Նկարագրվում է նաև Հարտմանի ժամանակակից գործունեությունը՝ Սբ. Աուրելիուսի հիշատակի վերականգնման ուղղությամբ. հայկական շաբաթի կազմակերպումը Կալվում և Հիրզաուում, Գերմանիայի հայկական համայնքների, Վենետիկի մխիթարյանների, Էջմիածնի Կաթողիկոսության և Մերձավոր Արևելքի հայ եպիսկոպոսների հետ կապերի հաստատումը, ինչպես նաև գործընկերային կապերը Սբ. Աուրելիուսի անունը կրող իտալական Գաբիանո (Պիեմոնտ) համայնքի հետ։
Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունը Հայաստանի և Հարավ-Արևմտյան Գերմանիայի միջև խոր պատմամշակութային շարունակականության հաստատումն է, որն իր մարմնավորումն է գտել Սբ. Աուրելիուսի կերպարում. նրա հետմահու ուղին՝ Հայաստան, Միլան, Վերչելլի, Հիրզաու, Ցիմերնների և Հոհենցոլերնների տիրույթներ, Ցվիֆալտեն և կրկին Հիրզաու, դիտարկվում է որպես մշակութային և հոգևոր կամուրջի խորհրդանիշ քրիստոնեական Արևելքի և միջնադարյան Եվրոպայի միջև, իսկ Հարտմանի անձնական հետազոտական և հասարակական գործունեությունը ներկայացվում է որպես այս բազմադարյան կապի ժամանակակից շարունակություն։
Հարցազրույց Կլաուս Պետեր Հարտմանի հետ այն մասին, թե ինչպես Հիրսաուում հայ եպիսկոպոս Սբ. Աուրելիուսի պաշտամունքի պատմությունը և իր բազմամյա հետազոտություններն ու հայկական համայնքների հետ կապերը շարունակում են այս դարավոր կապը:
Մասունքները՝ դարերի կամուրջ