«Ուժեղի իրավունքը և հավասարության գաղափարը» - Հարցազրույց Անդրիաս ԳՈՒԿԱՍՅԱՆԻ հետ
Կարեն Աղեկյանի հարցազրույցը Անդրիաս Ղուկասյանի հետ նվիրված է իրավունքի և իշխանության հարաբերակցությանը, հավասարության՝ որպես պատմական և բարոյական կատեգորիայի գաղափարին, ինչպես նաև հետխորհրդային Հայաստանում ձևավորված քաղաքական-իրավական մոդելի վերլուծությանը։
Ներածություն և մեթոդաբանություն
2012 թվականի վերջին կայացած զրույցը կառուցված է որպես երկխոսություն, որում զրուցակիցները միշտ չէ, որ գալիս են ընդհանուր հայտարարի, սակայն հետևողականորեն ծավալում են իրավունքի՝ որպես ուժի սահմանափակման և թույլի պաշտպանության գործիքի, խնդիրը։ Նյութը համադրում է փիլիսոփայական-պատմական խորհրդածությունը XX–XXI դարերի հայկական քաղաքական պատմության կոնկրետ վերլուծության հետ։
Ուժեղի իրավունքը՝ ընդդեմ հավասարության գաղափարի
Ղուկասյանը պնդում է, որ իրավունքն ամրագրում է մարդու ազատության և պատասխանատվության սահմանները, իսկ հավասարությունը մարդկության կողմից «ուժեղի իրավունքի» դեմ պայքարում մշակված ամենամեծ բարոյական արժեքն է։ Հիմնական թեզերն են.
- հավասարությունն ունի կրոնական արմատներ և ամրագրված է Մարդու իրավունքների հռչակագրում.
- օլիգարխիան հավասարության հակապատկերն է, այն գոյություն ունի հովանավորչության և արտոնությունների համակարգի միջոցով.
- իսկական ժողովրդավարությունը հնարավոր է միայն այնտեղ, որտեղ հասարակության մեծամասնությունը իրապես գիտակցում է քաղաքացիների հավասարության սկզբունքը.
- «Occupy Wall Street» շարժման օրինակը ցույց է տալիս հասարակության և բարոյական նորմերին չենթարկվող խոշոր մասնավոր կապիտալի միջև հակամարտությունը։
Խորհրդային և ֆրանսիական փորձը
Զրուցակիցները քննարկում են ԽՍՀՄ-ի էվոլյուցիան ստալինիզմի տոտալիտար մոդելից դեպի 1980-ականների օլիգարխիկ պետություն, ինչպես նաև Հինգերորդ հանրապետության ֆրանսիական մոդելը՝ որպես նախագահի և ժողովրդի միության օրինակ ընդդեմ օլիգարխիայի։ Նշվում է, որ 1995 թվականի Հայաստանի Սահմանադրությունը ձևականորեն նման է ֆրանսիականին, սակայն չի հենվում դրան նախորդող արժեքների հռչակագրի վրա և չի արտացոլում հասարակության իրական մասնակցությունը պետականության ձևավորմանը։
Հայկական պետականությունը և Ղարաբաղյան շարժումը
Ղուկասյանը վերլուծում է Ղարաբաղյան շարժումը՝ որպես իրավունքի և քաղաքական կամքի հակամարտության օրինակ. սկզբնական փուլում շարժումը հենվում էր բողոքի կամքի վրա՝ առանց իրավական հիմքի, մինչդեռ իշխանության գալուց հետո նրա առաջնորդները հրաժարվեցին իրավական հնարավորություններից անկախության գաղափարի օգտին, որը երկրորդ պլան մղեց Միացման հարցը։ Աղեկյանը լրացնում է վերլուծությունը XIX դարի վերջի – XX դարի սկզբի հայ ազգային-ազատագրական շարժման պատմական համատեքստով՝ ընդգծելով, որ այն կառուցվել է հավասարության պահանջի, այլ ոչ թե անջատման կամ հատուկ արտոնությունների շուրջ։
Realpolitik-ը և իրավական քաղաքականությունը
Զրույցի եզրափակիչ մասում բարձրացվում է realpolitik-ի և իրավական արժեքների հարաբերակցության հարցը. Ղուկասյանը realpolitik-ը սահմանում է որպես հիմնարար արժեքների ժամանակավոր ենթարկում ընթացիկ շահերին, ինչը թույլատրելի է միայն որպես բացառություն, այլ ոչ թե որպես քաղաքական գործողության համակարգ։
Հարցազրույցի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ ժամանակակից հայկական քաղաքական մոդելը ֆրանսիական փորձի ինվերսիան է ներկայացնում՝ նախագահի և օլիգարխիայի միություն ընդդեմ հասարակության, իսկ գործող Սահմանադրությունն ամրագրում է ոչ թե հավասարությունը, այլ իշխանության մենաշնորհը՝ նեղ խմբի շահերի ի նպաստ, ինչը օլիգարխիկ կարգի հաղթահարումը դարձնում է ժամանակակից հայ հասարակության կենտրոնական խնդիրը։
Հարցազրույց այն մասին, թե ինչպես են փոխկապակցված իրավունքն ու իշխանությունը, հավասարությունն ու օլիգարխիան, և ինչու Հայաստանի սահմանադրությունը, որը ձևականորեն նմանվում է ֆրանսիականին, ամրագրում է իշխանության մոնոպոլիան, ոչ թե քաղաքացիների հավասարությունը:
ֆրանսիական իշխանության մոդելի հակադարձումը