«Ուղղափա՞ր է Հայ Եկեղեցին»

Կարեն Հակոբյանի (Ագեկյան) և Ջովաննի Գուայտայի հոդվածը նվիրված է Հայ Առաքելական Եկեղեցու (ՀԱԵ) աստվածաբանական և տերմինաբանական կարգավիճակի հարցին՝ որպես «ուղղափառ» ինքնորոշման և Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցու (ՌՈւԵ) ու այլ քրիստոնեական դավանանքների հետ հարաբերակցության համատեքստում։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Նյութը ներկայացնում է հանդեսի խմբագիր Կ. Ագեկյանի և Արևելյան Եկեղեցիների պատմության ու աստվածաբանության իտալացի մասնագետ Ջ. Գուայտայի երկխոսությունը։ Մեկնակետը «հղման առանցքի» հասկացությունն է՝ արտաքին օբյեկտ, որի հետ համեմատելով և իր հետ հարաբերելով հանրույթը ինքնորոշվում է։ Հեղինակները հետևում են ՀԱԵ-ի համար այս առանցքի պատմական փոփոխություններին. բյուզանդական ուղղափառություն, ապա Հռոմ, XIX դարում՝ բողոքականություն, իսկ Հայոց ցեղասպանությունից և Սփյուռքի ձևավորումից հետո՝ կրկին ուղղափառություն, արդեն ռուսական ձևով, ինչը թեման դարձնում է առանձնապես արդիական։

Հիմնական դրույթ
Երկխոսության կենտրոնական թեզը «ուղղափառություն» եզրույթի նեղ (սլավոնա-ռուսական) և լայն (հունական, արևմտյան) իմաստների տարբերակումն է։ Գուայտան պնդում է, որ աստվածաբանական տեսանկյունից հայերը ուղղափառ են, քանի որ XX դարում աստվածաբանների համատեղ հանձնաժողովները ճանաչել են Քաղկեդոնական և ոչ-Քաղկեդոնական Եկեղեցիների քրիստոսաբանական հավատքի նույնականությունը՝ տարբերությունը սահմանափակելով միայն ձևակերպումներով։

Տերմինաբանական կողմեր
Քննարկվում են ՀԱԵ-ի հիմնական ինքնանվանումները.

• «Ուղղափառ» (Ուղղափառ) — ցույց է տալիս առաքելական հավատքին հավատարմությունը, այլ ոչ թե հունա-սլավոնական ավանդույթին նմանությունը.
• «Առաքելական» — ընդգծում է առաքելական հաջորդականության և ոգու անընդհատությունը.
• պատմական «գրիգորյան» անվանումը դիտարկվում է որպես ոչ ճիշտ և հնչողությամբ մոտ հերետիկոսությունների՝ իրենց հիմնադիրների անուններով կոչված անվանումներին։

Գործնական և սոցիոմշակութային խնդրահարույցություն
Ագեկյանն ընդգծում է Սփյուռքի պայմաններում, հատկապես հետխորհրդային տարածքում, ՀԱԵ-ի հանդեպ «ուղղափառ» տերմինի կիրառման հետ կապված ռիսկերը. դավանանքային սահմանների լղոզումը հանգեցնում է ձուլման, հայ երեխաների ՌՈւԵ-ում մկրտության և սեփական ավանդույթի կորստի՝ հիերարխիաների ձևական հանդուրժողականության, սակայն շարքային հոգևորականության զգուշավորության պայմաններում։ Գուայտան առարկում է, որ ձուլման վախից «ուղղափառ» ինքնանվանումից հրաժարվելը փաստացիորեն հավասարազոր է հավատքից հրաժարմանը, և իսկական քրիստոնեական միասնությունը ենթադրում է բազմազանություն, ոչ թե միասնականացում։

Քաղկեդոնականության (կաթոլիկության) մասին քննարկում
Առանձին թեմա է «կաթոլիկ» և «ուղղափառ» եզրույթների համեմատությունը. Գուայտան ցույց է տալիս դրանց սկզբնական իմաստային համընկնումը (որը գալիս է հայրաբանությունից և ՌՈւԵ-ի պատմական՝ «կաթոլիկ» ինքնանվանումից), մինչդեռ Ագեկյանը մատնանշում է այս անվանումից հրաժարվելու գործնական գործառույթը՝ ցանկությունը՝ սահմանազատվել կաթոլիկությունից։

Եզրակացություն
Երկխոսությունն ավարտվում է եզրակացությամբ, որ աստվածաբանական տեսանկյունից ՀԱԵ-ն լիարժեք իրավունք ունի կոչվել ուղղափառ՝ Քաղկեդոնական Եկեղեցիների հետ հավատքի նույնականության ուժով, սակայն Սփյուռքում այս եզրույթի գործնական կիրառումը պահանջում է զգուշություն. «Առաքելական» ինքնանվանման պահպանումը երևում է որպես օպտիմալ միջոց՝ միաժամանակ հաստատելու դավանաբանության ուղղափառությունը և պաշտպանելու հայերի դավանանքային ու ազգային ինքնությունը ձուլումից։