«Ներածություն «Հայերի ճարտարապետությունը և Եվրոպան» գրքին» - Յոզեֆ ՍՏՐԶԻԳՈՎՍԿԻ

Յոզեֆ Ստրժիգովսկու հոդվածը, ներկայացված որպես նախաբան իր «Հայերի ճարտարապետությունը և Եվրոպան» գրքին, նվիրված է հին հայկական եկեղեցական ճարտարապետության գիտական և պատմամշակութային նշանակության հիմնավորմանը, ինչպես նաև նրա ուսումնասիրության մեթոդաբանությանը՝ որպես ինքնուրույն գիտակարգի՝ կերպարվեստի պատմության շրջանակներում։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը սահմանում է իր աշխատանքը որպես «Ալթայ-Իրան և ժողովուրդների մեծ վերաբնակեցումը» ուսումնասիրության շարունակություն և երկրորդ մաս՝ նշելով նյութի սկզբունքային տարբերությունը. եթե նախկինում խոսքը վերաբերում էր գրավոր վկայությունների զուրկ նախապատմական հուշարձանների, ապա այժմ հետազոտողի տրամադրության տակ են գտնվում պատմական սկզբնաղբյուրներում արձանագրված, արձանագրություններով թվագրված շինություններ։ Ստրժիգովսկին պնդում է ինքնուրույն արվեստագիտական մեթոդի անհրաժեշտության մասին, որը չի կարող հանգեցվել պատմաբանասիրական կամ գեղագիտական մոտեցման, և ընդգծում է, որ հայկական հուշարձանների համակարգային մշակում մինչ այժմ չի իրականացվել։

Հիմնական դրույթ
Հոդվածի կենտրոնական թեզը կայանում է հայերին որպես Հռոմից կամ Բյուզանդիայից ճարտարապետություն փոխառած մշակութային «բարբարոսների» մասին պատկերացման հերքման մեջ։ Հեղինակը պնդում է.

• հայերն ունեին սեփական ճարտարապետական ավանդույթ, որը իր ակունքներով գնում է դեպի միջինասիական-իրանական մշակութային շրջանակը.
• եկեղեցական շենքի գմբեթավոր տիպը Հայաստանում ձևավորվել է ավելի վաղ, քան նրա վրա ազդեցություն է թողել միջերկրածովյան քրիստոնեական արվեստը.
• հենց Հայաստանից գմբեթավոր ճարտարապետությունը տարածվել է Եվրոպա, մինչդեռ բազիլիկան ներկայացնում է զարգացման այլ՝ միջերկրածովյան գիծ։

Մշակութաաշխարհագրական հայեցակարգ
Ստրժիգովսկին զարգացնում է Իրանի, Հարավային Ռուսաստանի, Դանուբյան երկրների և Եվրոպայի միջև այլընտրանքային, «հյուսիսային» մշակութային կապերի ուղու գաղափարը՝ Հայաստանի և Սևծովյան տարածաշրջանի միջոցով, հակադրելով այն եվրոպական գիտության ավանդական՝ Միջերկրական ծովի վրա կողմնորոշվածությանը։ Նա կոչ է անում վերականգնել այս հին արիական ցամաքային ուղին՝ որպես Պարսկաստանի, Հնդկաստանի և Չինաստանի հետ ապագա մշակութային փոխանակման հիմք։

Կապ ժամանակակցության հետ
Առանձին նշանակություն է տրվում հին հայկական ձուլածո բետոնի տեխնիկայի և ժամանակակից երկաթբետոնե շինարարության միջև զուգահեռին, ինչը, հեղինակի կարծիքով, հայկական ժառանգությունը դարձնում է արդիական ոչ միայն արվեստի պատմության, այլև գործող ճարտարապետության համար։

Աշխատության պատրաստման պատմություն
Հեղինակը մանրամասն նկարագրում է ուսումնասիրության ծագումնաբանությունը՝ Հայաստան առաջին ուղևորությունից և «Էջմիածնի Ավետարան» (1891) գրքից մինչև Վիեննայի համալսարանում ամբիոնի ստեղծումը, Լեոն Լիսիցյանի և ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանի հետ համագործակցությունը, որոնց լուսանկարչական նյութերը հիմք են դարձել գիտական արշավախմբի համար։ Նշվում է հայ գիտնական-խորհրդատուների և Վիեննայի մխիթարյան միաբանության ներդրումը։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունը կայանում է հայկական ճարտարապետական ավանդույթի ինքնուրույն և վճռորոշ դերի հաստատման մեջ Արևելքի և Արևմուտքի քրիստոնեական ճարտարապետության ձևավորման գործում, ինչպես նաև Կովկասով և Սևծովյան ավազանով անցնող արիա-իրանական մշակութային ուղու նշանակության ընդունման օգտին եվրոկենտրոն արվեստի պատմության մոդելի վերանայման կոչում։