«Հանցավոր դավադրություն» - Յուրի ԲԱՐՍԵՂՈՎ

Статья Յուրի Բարսեղովի «"Հանցավոր դավադրություն"» (ըստ «Հայոց ցեղասպանություն. Թուրքիայի պատասխանատվությունը և համաշխարհային հանրության պարտավորությունները» գրքի նյութերի) նվիրված է 1921 թ. խորհրդա-թուրքական Մոսկվայի կոնֆերանսի դիվանագիտական նախապատրաստության և ընթացքի վերլուծությանը, որի ընթացքում՝ առանց Հայկական ԽՍՀ մասնակցության, լուծվում էին հայ ժողովրդի տարածքային ճակատագիրը որոշող հարցեր։

Կոնֆերանսի բովանդակության և ձևաչափի հարցը
Հեղինակը ցույց է տալիս, որ ՌՍՖՍՀ Ժողովրդական արտաքին գործերի կոմիսարիատի սկզբնական մտադրությունը ենթադրում էր Խորհրդային Հայաստանի ներկայացուցիչների մասնակցությունը որպես հայկական հարցի լուծման լիիրավ կողմ՝ ի հակադրություն ինչպես Սևրի, այնպես էլ Ալեքսանդրապոլի պայմանագրերի։ Սակայն քեմալական պատվիրակությունը սկզբից ևեթ հրաժարվեց ընդունել հայերի մասնակցությունը այլ կերպ, քան «նվազագույն» չափով, պնդելով Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի ուժի մեջ լինելը։ Բարսեղովը վերականգնում է 1921 թ. փետրվարի 23-ի ոչ պաշտոնական «նախապատրաստական բանակցությունների» ընթացքը՝ ցույց տալով, թե ինչպես թուրքական կողմը, «իմպերիալիզմի» դեմ դաշնակցության հռետորաբանությունն ու անուղղակի քաղաքական շանտաժը (Լոնդոնի ուղղությամբ վերակողմնորոշման սպառնալիքները) օգտագործելով, հասավ Հայկական ԽՍՀ բացառմանը բանակցային գործընթացից։ Նշվում է նաև ցուցադրական մի փաստ՝ Ստալինի պահանջով նախարարի տեղակալ Լ. Կարախանի հեռացումը՝ նրա հայկական ծագման պատճառով։

Ստալինի դերը հայկական հարցում
Հենվելով թուրք դիվանագետների (Ալի Ֆուադ Ջեբեսոյ, Քարաբեքիր) հուշային վկայությունների վրա՝ հեղինակը փաստագրորեն հաստատում է, որ հենց Ստալինի և նրա շրջապատի (մասնավորապես՝ Մդիվանիի) միջամտությունն է թույլ տվել թուրքերին շրջանցել Ժողովրդական արտաքին գործերի կոմիսարիատի դիրքորոշումը, որը պաշտպանում էր հայկական շահերը։ Թուրքական աղբյուրները ուղղակիորեն մատնանշում են Ստալինին որպես Անկարայի համար ձեռնտու բանակցային ելքն ապահոված հիմնական դեմքին։

Տարածքային զիջումների գաղափարական հիմնավորումը
Առանձին ուշադրություն է դարձվում Ա. Սկաչկոյի՝ ստալինյան Ազգությունների ժողովրդական կոմիսարիատի աշխատակցի, հրապարակումներին, որտեղ նա Հայաստանի կողմից Վանի և Բիթլիսի վիլայեթներից հրաժարվելու անհրաժեշտությունը հիմնավորում էր «համաշխարհային հեղափոխության» անունով «մեծագույն ազգային զոհողությունների» սկզբունքի հղումներով։ Բարսեղովը շեշտում է այս փաստարկման ցինիզմը՝ Սկաչկոն հղում է կատարում այդ վիլայեթներում հայ բնակչության կտրուկ նվազմանը որպես «օբյեկտիվ» փաստի, լռելյայն շրջանցելով, որ այն ցեղասպանության ուղղակի հետևանք էր, այսինքն՝ օգտագործում է հանցագործության արդյունքները՝ դրա տարածքային հետևանքները օրինականացնելու համար։

Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ 1921 թ. Մոսկվայի կոնֆերանսի որոշումները ներկայացնում էին ոչ թե դիվանագիտական փոխզիջում, այլ խորհրդային և քեմալական ղեկավարությունների միջև նպատակադրված քաղաքական դավադրության արդյունք, որում՝

• հայկական կողմը զրկված էր ձայնի իրավունքից այն հարցերում, որոնք որոշում էին իր սեփական ճակատագիրը.
• խորհրդային ղեկավարությունը, հակառակ հռչակված սկզբունքների, տարածքային զիջումների գնաց Թուրքիայի և Ադրբեջանի օգտին՝ Հայաստանի հաշվին.
• այս զիջումների «համաշխարհային հեղափոխության շահերով» գաղափարական քողարկումը ծառայում էր հայ ժողովրդի ցեղասպանության արդյունքների փաստացի ամրագրումն օրինականացնելուն։