«Հանցավոր համաձայնություն» (շարունակություն) - Յուրի ԲԱՐՍԵՂՈՎ

Յուրի Բարսեղովի հոդվածը նվիրված է Մոսկվայի (1921) և Կարսի (1921) պայմանագրերի միջազգային-իրավական վերլուծությանը՝ որպես քեմալական Թուրքիայի և բոլշևիկյան Ռուսաստանի հանցավոր դավադրության հիմնական գործիքների՝ ուղղված հայկական պետականության դեմ։ Աշխատանքը «ԱՆԻՎ»-ի նախորդ համարում սկսված հրապարակման շարունակությունն է և հիմնված է հեղինակի «Հայոց ցեղասպանությունը. Թուրքիայի պատասխանատվությունը և համաշխարհային հանրության պարտավորությունները» գրքի նյութերի վրա։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը դիտարկում է ոչ թե որպես ինքնուրույն ակտեր, այլ որպես մեկ ամբողջություն. Կարսի պայմանագիրը ներկայացվում է որպես Մոսկվայի կողմից պարտադրված պայմանների ուղղակի շարունակություն և իրավական ամրագրում։ Դրանց իրավաչափությունը գնահատելու համար կիրառվում է միջազգային պայմանագրերի վավերականության պայմանների դասական դոկտրինան, որը ներառում է սուբյեկտների, կողմերի ազատ կամարտահայտության և համաձայնագրի առարկայի ու նպատակի իրավաչափության պահանջները։

Պայմանագրի սուբյեկտներին վերաբերող պայմանները
Բարսեղովը ցույց է տալիս, որ Հայկական ԽՍՀ-ն՝ պետություն, որի տարածքային շահերն ուղղակիորեն շոշափվում էին, փաստացի հեռացվել էր բանակցություններից.
• Մոսկվայի պայմանագիրը կնքվել է ՌԽՖՍՀ-ի և Թուրքիայի միջև՝ առանց հայկական կողմի մասնակցության և համաձայնության.
• միևնույն ժամանակ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ն, որը Թուրքիայի հետ ընդհանուր սահման չուներ, ակտիվորեն մասնակցում էր տարածքային հարցերի լուծմանը՝ գործելով հայկական հողերի վերաբաժանման շահերից ելնելով.
• երկու պետություններ, որոնք չունեին համապատասխան իրավունք, տնօրինել են երրորդ պետության՝ Հայկական ԽՍՀ-ի տարածքը, ներառյալ Նախիջևանը, Շարուր-Դարալագյազը և Շահթախտին։
Հեղինակը հղում է կատարում nemo dat quod non habet և nemo plus juris transfere potest quam ipse habet սկզբունքներին՝ ապացուցելով օտար տարածքի նման տնօրինման իրավական անվավերությունը։

Հարկադրանքի մեխանիզմը և Կարսի պայմանագիրը
Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Մոսկվայի պայմանագրի XV հոդվածին, որը Ռուսաստանին պարտավորեցնում էր «հասնել» իր պայմանների ընդունմանը Անդրկովկասի հանրապետությունների կողմից՝ փաստացի սանկցիա տալով Հայաստանի նկատմամբ քաղաքական ճնշմանը։ Ցույց է տրվում, որ Կարսի պայմանագիրը դարձել է այդ ճնշման իրականացման գործիք. Հայկական ԽՍՀ-ն ստիպված է եղել ստորագրել համաձայնագիր, որը կրկնում էր Մոսկվայի պայմանագրի պայմանները։ Հեղինակը մատնանշում է հակասությունը երկու պայմանագրերի տեքստերում հռչակված՝ հարկադրանքի ներքո ընդունված ակտերի չճանաչման և սահմանների ուժով պարտադրման իրական պրակտիկայի միջև։

Միջազգային-իրավական որակում
Հենվելով միջազգային պայմանագրերի իրավունքի մասին Վիեննայի կոնվենցիայի 52-րդ հոդվածի վրա՝ Բարսեղովը Կարսի պայմանագիրը որակում է որպես անվավեր՝ միջազգային իրավունքի սկզբունքների խախտմամբ կատարված հարկադրանքի հետևանքով, որոնք գործում էին անկախ ՄԱԿ-ի կանոնադրության և հենց Կոնվենցիայի ընդունման ժամանակահատվածից։ Նշվում է, որ Թուրքիայի կողմից Վիեննայի կոնվենցիային չմասնակցելը չի ազդում իրավական գնահատականի վրա, քանի որ համապատասխան նորմն արտացոլում է ընդհանուր միջազգային իրավունքը։

Պատմաքաղաքական համատեքստ
Հեղինակը վերլուծում է նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո արևմտյան տերությունների դիրքորոշումը, որոնք հրաժարվեցին աջակցել ԽՍՀՄ-ի պահանջներին՝ վերանայելու խորհրդա-թուրքական սահմանը, և ընդգծում է բրիտանական ԱԳՆ-ի փաստարկման կեղծավորությունը, որը անտեսում էր հենց հայկական կողմի հարկադրման փաստը։ Առանձին քննարկվում է Անտանտի տերությունների պատասխանատվությունը, որոնք չկատարեցին Սևրի պայմանագրով ստանձնած պարտավորությունները և փաստացի նպաստեցին թուրք-բոլշևիկյան դավադրության հաջողությանը։

Հիմնական եզրակացություն
Հոդվածն եզրակացնում է, որ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը միջազգային իրավունքի նորմերի ցինիկ ոտնահարման օրինակ են, որը հիմնված է անպաշտպան, ցեղասպանությամբ արյունաքամ արված հայ ժողովրդի նկատմամբ բռնության և հարկադրանքի վրա, և հետևաբար պետք է իրավականորեն որակվեն որպես անվավեր միջազգային ակտեր, որոնք որևէ իրավական հետևանք չեն առաջացնում։