Ճանաչել անցյալը՝ ապագայի անունով

Հոդվածը նվիրված է հայտնի գերմանացի սոցիոլոգ և հայագետ Թեսսա Սավվիդիս-Հոֆմանի հետ հարցազրույցին, որը վերցվել է Ստեփանակերտում կայացած միջազգային գիտաժողովի ընթացքում և շարունակվել է նամակագրության միջոցով։ Նյութը բացահայտում է ինչպես հետազոտողի կենսագրական ուղին, այնպես էլ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման վերաբերյալ գերմանա-հայկական երկխոսության հիմնական թեմաները։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հրապարակումը կառուցված է որպես ընդարձակ հարցազրույց, որտեղ Թեսսա Հոֆմանի՝ Հայաստանի պատմությանն ու մշակույթին նվիրված տասներեք գրքի հեղինակի, Հայաստանի վերաբերյալ տեղեկատվության և փաստաթղթավորման կենտրոնի համահիմնադրի կենսագրական տվյալները զուգակցվում են հայկական թեմային մոտենալու անձնական ուղու, իրավապաշտպան կազմակերպությունների գործունեության և պատմական սկզբնաղբյուրների հետ աշխատանքի առանձնահատկությունների վերաբերյալ նրա մտորումների հետ։

Հայկական թեմային մոտենալու ուղին

Հոֆմանը նկարագրում է երկու մղում, որոնք որոշեցին իր գիտական հետաքրքրությունը՝ բազմազգ կայսրությունների (Ռուսական և Օսմանյան) ուսումնասիրությունը, որոնց միջև բաժանված էր պատմական Հայաստանը, և խորհրդային գրականությանը նվիրված դասախոսությունների շարքի պատվերը, որը հանգեցրեց հայ սփյուռքի հետ անձնական ծանոթության։ Ցեղասպանության և դրա ժխտման հետևանքով հայոց պատմության անավարտության գիտակցումը դարձավ նրա գիտական և իրավապաշտպան գործունեության որոշիչ գործոնը։

Փաստաթղթավորման կենտրոն. սկզբունքներ և մեթոդաբանություն

Կենտրոնն առաջացավ 1984 թվականի Փարիզի տրիբունալից հետո՝ որպես անկախ կառույց, ազատ պետությունների և կազմակերպությունների ազդեցությունից։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում պատկերազարդ սկզբնաղբյուրների նույնականացման մեթոդաբանությանը.

• լուսանկարի կամ փորագրության սկզբնաղբյուրի որոնման անհրաժեշտություն.
• տարբեր ժողովուրդների և ժամանակաշրջանների նկարների վերաբերյալ երկիմաստ ստորագրությունների խնդիր.
• տեսողական նյութի հետ աշխատելիս փորձագիտական «նրբազգացողության» մշակում։

Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը Գերմանիայում

Հարցազրույցի զգալի մասը նվիրված է խորհրդարանական միջնորդագրի և Բունդեսթագի բանաձևի պատմությանը։ Նշվում են.

• տարբեր երկրներում ճանաչման գործընթացի բազմամյա բնույթը (Ֆրանսիա՝ մոտ 30 տարի, Շվեյցարիա՝ 6 տարի).
• տարբեր ազգությունների, այդ թվում՝ թուրքերի ներկայացուցիչներից ստորագրությունների հավաքագրում.
• գերմանական բանաձևի առանձնահատուկ բնույթը՝ իրադարձությունների մանրամասն նկարագրություն՝ առանց «ցեղասպանություն» բառի կիրառման, սակայն ՄԱԿ-ի կոնվենցիային իրավաբանորեն համարժեք ձևակերպմամբ.
• Գերմանիայի կողմից՝ որպես Օսմանյան կայսրության դաշնակցի, սեփական համապատասխանության ճանաչում։

Հոֆմանն ընդգծում է, որ ճանաչումը պետք է հանգեցնի գործնական հետևանքների՝ թեմայի ներառում դպրոցական ծրագրերում, հիշատակի վայրերի ստեղծում, Ցեղասպանության ժխտումից օրենսդրական պաշտպանություն։

Արխիվային փաստաթղթերի հրապարակումը

Առանձին բաժին նվիրված է գերմանական դիվանագիտական արխիվների հրապարակման պատմությանը՝ 1919 թվականի Յոհաննես Լեփսիուսի ժողովածուից, որը ենթարկվել էր գրաքննչական խմբագրումների, մինչև Վոլֆգանգ Գուստի ժամանակակից հրատարակությունները և Armenocide ինտերնետային ռեսուրսը։ Ընդգծվում է իրադարձությունների օբյեկտիվ գիտական վերակառուցման համար արխիվային նյութերի ամբողջական ֆաքսիմիլային հրատարակության անհրաժեշտությունը։

Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ պատմական պատասխանատվության ճանաչումը բարդ, փուլային գործընթաց է, որը պահանջում է ոչ միայն քաղաքական կամք, այլև սկզբնաղբյուրների հետ բարեխիղճ գիտական աշխատանք, իսկ իրական հաշտեցումը հնարավոր է միայն անցյալի ազնիվ իմաստավորման միջոցով՝ ապագայի անունով։