Հոդվածի ամփոփում

Հոդվածը հարցազրույց է փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի և իրավունքի ինստիտուտի տնօրեն Գևորգ Պողոսյանի հետ՝ նվիրված հայկական ակադեմիական գիտության վիճակին և ԽՍՀՄ փլուզումից հետո հայ հասարակության փոխակերպման սոցիոլոգիական վերլուծությանը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Նյութը կառուցված է որպես զրույց՝ լրացված Գ. Պողոսյանի սեփական մեջբերումներով վերջին տասնամյակների ընթացքում իրականացված սոցիոլոգիական հետազոտություններից։ Զրուցակիցը հենվում է հասարակական կարծիքի բազմամյա հարցումների տվյալների, համեմատական միջազգային ուսումնասիրությունների (այդ թվում՝ 40 երկրում «ժողովրդավարություն» հասկացության ուսումնասիրության) և հանրապետության առաջատար գիտական կենտրոնի ղեկավարման սեփական փորձի վրա։

Ակադեմիական գիտության վիճակը

Պողոսյանը նկարագրում է ինստիտուտը որպես հետխորհրդային շրջանի կադրային և ֆինանսական անկումը վերապրած մի քանի պահպանված կենտրոններից մեկը.

• Գիտությունների ազգային ակադեմիայի կազմի կրկնակի կրճատում «ուղեղների արտահոսքի» պատճառով.
• սերունդների միջև խզում՝ ավագ և միջին օղակների միջև հաջորդականության պահպանման պայմաններում.
• եվրոպական (բոլոնյան) մոդելով բարեփոխումների ընթացքում ակադեմիական համակարգի վերացման սպառնալիք։

Այստեղ առանցքային թեզն այն միտքն է, որ ցանկացած ինստիտուցիոնալ բարեփոխում պետք է հարմարեցվի տեղական իրողություններին, այլ ոչ թե մեխանիկորեն փոխառնվի արևմտյան մոդելներից։

Տրանզիտոլոգիա և հասարակական գիտակցություն

Հարցազրույցի կենտրոնական մասը նվիրված է հայկական «տրանզիտի»՝ խորհրդային մոդելից շուկայական-ժողովրդավարական մոդելի անցման վերլուծությանը։ Պողոսյանը նշում է, որ.

• անկախությունը հասարակության կողմից ընկալվել է զգուշավորությամբ, իսկ հիասթափությունը եկել է ոչ թե կոմունիզմի փլուզումից, այլ լիբերալ բարեփոխումների չիրականացված ակնկալիքներից.
• հասարակական գիտակցության մեջ արմատացած է «իրավական հարաբերականություն»՝ օրենքը ընկալվում է որպես կոնվենցիոնալ, ոչ թե համընդհանուր նորմ.
• պահպանվում է հակասություն ուժեղ պետության գաղափարի և դրա հանդեպ անվստահության միջև։

Հայրենասիրություն (պատերնալիզմ) և իշխանության մասին պատկերացումը

Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձված սոցիալական պասիվության երևույթին. շարքային հայը համոզված է, որ իր ձայնն ու նախաձեռնությունը ոչինչ չեն որոշում, և ամեն ինչի պատասխանատվությունը կրում է իշխանությունը։ Սա բացատրվում է սեփական պետականության պատմական փորձի բացակայությամբ և իշխանության՝ որպես արտաքին, «օտար» ուժի ընկալմամբ։

Սոցիալական կառուցվածք և «նոր աղքատություն»

Պողոսյանը արձանագրում է սոցիալական կառուցվածքի արմատական փոխակերպումը՝ բանվոր դասակարգի և խորհրդային մտավորականության անհետացումը, ծայրահեղ բևեռացումը (5–7% գերհարուստներ՝ 15% միջին խավի պայմաններում) և «նոր աղքատություն» կոչվող եզակի երևույթի հայտնվելը՝ նախկինում բարեկեցիկ, կրթված խավերի աղքատացումը, որը համաշխարհային պրակտիկայում անալոգ չունի։

Եզրակացություն

Հարցազրույցի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ հայ հասարակությունը գտնվում է «կիսաբարեփոխված» վիճակում. այն մասամբ յուրացրել է արդիականացման գաղափարախոսությունը, սակայն խորապես արմատացած մշակութային-պատմական օրինաչափությունները՝ էգալիտարիզմը, հայրենասիրությունը, պետության հանդեպ անվստահությունը մասնավոր սեփականության հանդեպ հարգանքի պայմաններում, խոչընդոտում են լիբերալ-ժողովրդավարական մոդելի լիարժեք ինտեգրմանը։ Պողոսյանի կարծիքով, հաջողված տրանզիտը հնարավոր է միայն համընդհանուր բարեփոխումների էթնոմշակութային առանձնահատկություններին հարմարեցման, այլ ոչ թե դրանց կույր կրկնօրինակման պայմաններում։