«Ժողովրդի հոգեբանական դիմանկարը» - Հարցազրույց Ալբերտ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆԻ հետ

Հոդվածը հայ հոգեբան, ավելի քան 30 գրքի և շուրջ 200 գիտական աշխատության հեղինակ, երևանցի հայտնի հոգեբան Ալբերտ Նալչաջյանի հետ հարցազրույց է՝ նվիրված հայ ժողովրդի էթնիկական հոգեբանության խնդիրներին և ազգային բնավորության ձևավորման մեխանիզմներին։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Նալչաջյանը հիմնավորում է էթնոգենեզի և վաղ պատմական շրջանի ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը՝ ազգային բնավորության կայուն գծերը հասկանալու համար, հղում կատարելով Մովսես Խորենացու վկայություններին հայերի թերությունների մասին, որոնք արդիական են մինչ օրս։ Էթնիկական բնավորության ձևավորումը դիտարկվում է անհատականին համանման՝ որպես ժառանգականության, մշակույթի և սոցիալական միջավայրի փոխազդեցության արդյունք, ինչպես նաև, հնարավոր է, «կոլեկտիվ անգիտակցականի»՝ յունգյան իմաստով, որը ենթագիտակցության մակարդակում կրում է նախնիների մասին տեղեկատվություն։

Ընտանիք և «ընտանեկան էգոիզմ»
Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ընտանեկանության՝ որպես արժեքի, երևույթին, որը միևնույն ժամանակ խոչընդոտում է ազգային համախմբմանը։ Ներմուծվում է «ընտանեկան էգոիզմ» հասկացությունը՝ հանրության շահերը ընտանիքի բարիքի համար զոհաբերելու պատրաստակամությունը, ինչը հոգեբանը կապում է հայկական պետականության բացակայության պատմական ավանդույթի և հարկադրված անհատապաշտության հետ։

Ներէթնիկական ագրեսիա և էթնիկական ինքնություն
Հեղինակը առանձնացնում է մի շարք առանցքային հոգեբանական խնդիրներ.

ներէթնիկական նախանձի և ագրեսիայի բարձր մակարդակ, որը խոչընդոտում է տաղանդների բացահայտմանը երկրի ներսում.
ազգի «ոչ լիարժեք» ներկայացուցիչներին լեզվի կամ դավանանքի հատկանիշով մերժելու հակում.
պատմականորեն ձևավորված խորհրդանիշների միջոցով (դրոշ, պատմական դեմքեր, աշխարհագրական պատկերներ) համակարգված էթնիկական սոցիալականացման անհրաժեշտություն, որոնք հատկապես կարևոր են երեխաների ընկալման համար։

Ժամանակակից հասարակության սոցիալ-հոգեբանական դիմանկարը
Վերլուծելով Հայաստանի բնակչության սոցիալական կազմը (առևտրային և արհեստագործական ոլորտների գերակշռությունը)՝ Նալչաջյանը փաստում է Էրիխ Ֆրոմի տիպաբանության ոգով «առևտրականի» հոգեբանության տարածվածությունը՝ հարստության առաջնահերթությունը հոգևոր արժեքների նկատմամբ։ Առանձին քննարկվում է «խորամանկության միտք» և «ճշմարտության միտք» հասկացությունների միջև եղած տարբերությունը. հեղինակի դիտարկմամբ՝ հայերն ավելի հաճախ հպարտանում են խորամանկությամբ, քան գիտելիքի ձգտմամբ, ինչը կաշկանդում է գիտության և մշակույթի զարգացումը։ Նշվում է նաև առևտրական տրամաբանության ներթափանցումն արտաքին քաղաքականություն։

Խորհրդային և հետխորհրդային շրջանների շարունակականությունը
Հոգեբանը նշում է, որ պետական կարգի փոփոխությունը չի փոխում ժողովրդի հոգեբանական խորքային կերպարը. այն արատները, որոնք ճնշվում էին խորհրդային իշխանության կողմից, անկախության պայմաններում ազատ զարգացում գտան պետական կարգավորման բացակայության պատճառով։

Եզրակացություն
Հարցազրույցի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ հայ ժողովրդի գիտականորեն հիմնավորված, ամբողջական հոգեբանական դիմանկարը դեռևս ստեղծված չէ։ Նալչաջյանը հայտարարում է սեփական ծրագրի մասին՝ էթնոսների համակարգային նկարագրության՝ 15 իմաստային բլոկների միջոցով (բնավորություն, էթնոպաշտպանական մեխանիզմներ, ճանաչողական ունակություններ և այլն), որը կոչված է օբյեկտիվ պատկեր տալու հայկական ինքնության մասին ինչպես հենց Հայաստանում, այնպես էլ սփյուռքում։