«Կատարվողը ռացիոնալ ընկալել» — Հարցազրույց Գեորգի Դերլուգյանի հետ

№1 (34) համարում հրապարակված հոդվածը նվիրված է սոցիոլոգ Գեորգի Դերլուգյանի հետ զրույցին. նա ծնվել է Կրասնոդարում, ավարտել է ՄՊՀ-ն, Ph.D. աստիճան է ստացել State University of New York at Binghamton-ում և ներկայումս դասավանդում է Northwestern University-ում (ԱՄՆ)։ Հարցազրույցը հետխորհրդային տարածքում և ընդհանրապես աշխարհում ընթացող գործընթացների ռացիոնալ իմաստավորման փորձ է, ինչը խմբագրությունը համարում է հատկապես արդիական Հայության համար, որն ձգտում է կազմակերպել իր համաշխարհային համայնությունը։

Լիբերալիզմի և ազգայնականության մասին

Դերլուգյանը պնդում է գաղափարախոսությունների վերլուծության սոցիոլոգիական, այլ ոչ թե հռետորական մոտեցման անհրաժեշտության մասին։ Բաժնի հիմնական դրույթներն են.

• Լիբերալիզմն ու ազգայնականությունը ինքնուրույն ուժեր չեն, այլ վերացարկումներ, որոնք ծառայում են կոնկրետ սոցիալական խմբերի կոնկրետ պատմական պահերին.
• Լիբերալիզմը պատմականորեն արտահայտում էր կապիտալիստական էլիտաների շահերը, որոնք պահանջում էին թուլացնել պետական միջամտությունը՝ միաժամանակ պահպանելով պետության ենթակառուցվածքային և անվտանգության գործառույթները.
• Ազգայնականությունը «իրենների» պաշտպանության գաղափարախոսությունն է՝ պատկանելիության տարբեր չափանիշներով, հստակ քաղաքական ծրագրով՝ ստեղծել էթնոսի բնակեցմանը համընկնող պետություն.
• Ժողովրդավարացումը պատմականորեն ոչ թե մեղմացնում, այլ սրում է ազգային հակամարտությունները, հատկապես պետական կարգի թուլացման պայմաններում.
• XIX դարում ազգերի ձևավորումն ընթացել է երեք ինստիտուտների միջոցով՝ բանակ, համընդհանուր կրթություն և ազգային պաշտամունք (բանաստեղծների հուշարձաններ, խորհրդանշաններ, հուզական մոբիլիզացիա).
• Հայկական ազգայնականությունը ձևավորվում է XIX դարի երկրորդ կեսի համաեվրոպական գործընթացների հունով, այլ ոչ որպես եզակի երևույթ։

Հեղինակն ընդգծում է, որ լիբերալիզմի և ազգայնականության՝ որպես փոխադարձաբար բացառող ընտրության հակադրումը մտավոր թակարդ է. Արևելյան Եվրոպայում (Լեհաստան, Չեխիա, Բալթյան երկրներ) հաջողված ժողովրդավարացումները միաժամանակ ազգայնական էին։

Պետության արդյունավետությունը

Երկրորդ թեմատիկ բլոկը նվիրված է խորհրդային պետականության և հետխորհրդային ճգնաժամի բնույթին.

• ԽՍՀՄ-ը բնութագրվում է որպես «զարգացման դիկտատուրա», որը ծնունդ է առել Ռուսական կայսրության Առաջին համաշխարհային պատերազմում պարտությունից և ուղղված է եղել ռազմա-արդյունաբերական համալիրի ստեղծմանը.
• Ստալինյան ինդուստրացման մեթոդները համեմատվում են այլ մասշտաբային պատմական նախագծերի հետ (Պետերբուրգի կառուցումը, Սուեզի և Պանամայի ջրանցքները), ինչը հեղինակին թույլ է տալիս պնդել, որ չեղավ ավելի մարդասիրական պատմական այլընտրանք.
• Վերակառուցումը մեկնաբանվում է որպես Քաղբյուրոյում խմբակցային պայքարի արդյունք, որտեղ Ղարաբաղյան շարժումը հանդես է գալիս որպես նոմենկլատուրային ապարատը թուլացնելուն ուղղված արշավի անկանխատեսելի տեղական հետևանք.
• Հետխորհրդային ժամանակաշրջանը բնութագրվում է ոչ թե իշխանական ապարատի հաղթահարմամբ, այլ դրա փլուզմամբ, ինչը լիբերալիզմը դարձնում է ուտոպիստական գաղափարախոսություն արդյունավետ բյուրոկրատական մեքենայի բացակայության պայմաններում.
• Հիմնական թեզը՝ հաջողված շուկայական տնտեսությունն ու ժողովրդավարացումը անհնարին են թույլ պետության պայմաններում, իսկ թուլությունը չափվում է ոչ թե ռեժիմի ավտորիտար կամ ժողովրդավարական բնույթով, այլ իշխանության ենթակառուցվածքային կարողությամբ (հարկերի հավաքագրելիություն, հանցագործության նկատմամբ վերահսկողություն)։

Հարցազրույցի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ անհրաժեշտ է հրաժարվել կեղծ երկատումներից և հռետորական վեճերից՝ հօգուտ պատմական հնարավորությունների սթափ սոցիոլոգիական վերլուծության, առաջին հերթին՝ արդյունավետ պետական ապարատի վերստեղծման հարցում՝ որպես ցանկացած հետագա քաղաքական և տնտեսական վերափոխումների պայման։