«Խոսակցություն տարբեր լեզուներով» - Հարցազրույց Արա ԲԱԼԻՈԶՅԱՆԻ հետ

Կարեն Աղեկյանի և Րաֆֆայել Արզումանյանի հոդվածը նվիրված է սփյուռքահայ գրող Արա Բալիոզյանի հետ հարցազրույցին, որի ընթացքում քննարկվում են այլախոհության բնույթը, ազգային պատմական հիշողության ձևավորման մեխանիզմները և հայ հասարակության կյանքում ճգնաժամային երևույթները՝ ինչպես սփյուռքում, այնպես էլ պատմական հայրենիքում։ Նյութը կառուցված է որպես երկխոսություն-բանավեճ. հեղինակները հետևողականորեն վիճարկում են զրուցակցի թեզերը, ինչը հարցազրույցը վերածում է ազգային պատմության քննադատական վերիմաստավորման թույլատրելիության սահմանների շուրջ ծավալուն քննարկման։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակները նշում են ժանրի առանձնահատկությունը. հարցազրույցը սկզբնապես ծրագրված է ոչ թե որպես դիրքորոշման ամրագրում, այլ որպես հայացքների բախում, որում հարցազրուցավարների առարկություններն ամեն անգամ չեն ստանում զրուցակցի արձագանքը։ Տեքստի մեջ օրգանապես հյուսված են Բալիոզյանի հեղինակային նշումների հատվածներ, որոնք լուսաբանում են նրա աշխարհայացքային դիրքորոշումը։

Այլախոհությունը որպես համընդհանուր կատեգորիա
Բալիոզյանը պնդում է, որ իսկական գրականությունն իր բնույթով այլախոհ է, քանի որ հակադրվում է իշխանությանը՝ որպես ստի ու քարոզչության կրողի։ Այս ավանդույթին նա դասում է հայ գրականության գրեթե ողջ ժառանգությունը՝ Խորենացուց մինչև Զարյան և Չարենց։ Հեղինակները մատնանշում են նման ընդարձակիչ սահմանման խնդրահարույցությունը. ի տարբերություն այլախոհի, ով հանդես է գալիս ամենակարող կայսերական համակարգի դեմ, հայ քննադատը դիմում է բաժանված և թուլացած հասարակության, ինչը փոփոխում է հենց հայտարարության էթիկական կազմաձևը։

Հիմնական դրույթ. «Սպիտակ Ցեղասպանության» հայեցակարգը
Բալիոզյանի կենտրոնական թեզն է 1915 թվականի ողբերգության երկու տարբերակների հակադրումը.
• ավանդական պատումը ցեղասպանության մասին՝ որպես անկանխատեսելի աղետի, նմանօրինակ բնական աղետի.
• այլընտրանքային մեկնաբանությունը, ըստ որի աղետը ազգի սեփական պատմական որոշումների արդյունք էր՝ մասնատվածության, հանձնվելու, Արևմուտքի աջակցության հանդեպ միամիտ հավատի։

Դրան զուգահեռ Բալիոզյանը ներմուծում է «Սպիտակ Ցեղասպանություն» հասկացությունը՝ ձուլումն ու հայրենիքից արտագաղթը, ընդ որում համարելով, որ հարյուրամյա իրադարձություններին ավելորդ ուշադրություն դարձնելը սփյուռքի առաջնորդների կողմից մանիպուլյացիայի գործիք է։

Իշխանության և սփյուռքի կառույցների քննադատություն
Հարցազրույցի հեղինակը «վիշապի» փոխաբերությունը տարածում է ոչ ժողովրդավարական վերահսկողության ցանկացած ձևի վրա՝ սփյուռքի կուսակցական բոսերից մինչև Հայաստանում գործող օլիգարխիկ կառույցները, մեղադրելով նրանց երկխոսության և կոնսենսուսի մեխանիզմների բացակայության մեջ։

Հարցազրուցավարների առարկությունները
Աղեկյանն ու Արզումանյանը հետևողականորեն մատնանշում են զրուցակցի դիրքորոշման խոցելի կողմերը.
• հսկայածավալ ողբերգության հանդեպ «կիսաճշմարտության» մերկացումը վտանգում է վերածվել տուժածների կենդանի ցավի հանդեպ անհոգի «միջատաբանական» մոտեցման.
• դասականների (մասնավորապես՝ Զարյանի) ընտրողական մեջբերումը կարող է աղավաղել նրանց ժառանգության ամբողջականությունը.
• խորհրդային և հետխորհրդային այլախոհության փորձի հայ սփյուռքին տեղափոխումը հաշվի չի առնում քննադատության օբյեկտների սկզբունքային տարբերությունը՝ տոտալիտար կայսրության և թուլացած ժողովրդի միջև։

Եզրակացություն
Հոդվածի վերջնական եզրահանգումն այն է, որ հարցազրույցը ցույց է տալիս ոչ այնքան կողմերի համաձայնությունը, որքան ազգային պատմության իմաստավորման երկու մոդելների սկզբունքային անհամատեղելիությունը՝ մեկը, որը կողմնորոշված է անցյալի արմատական ապառասպելականացման՝ «օբյեկտիվ ճշմարտության» անունով, և մյուսը, որը պնդում է պատմական հիշողության էթիկական չափումն ու նրա դերը հավաքական ինքնության պահպանման գործում հաշվի առնելու անհրաժեշտության մասին։