«Ռեալիստներ և հերոսներ» - Հրաչյա ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ, Կարեն ԱՂԵԿՅԱՆ

Հրաչյա Արզումանյանի և Կարեն Հակոբյանի «Ռեալիստներ և հերոսներ» հոդվածը նվիրված է հայկական «ռեալիզմի» ֆենոմենի՝ որպես ազգային գիտակցության դեստրուկտիվ արքետիպի վերլուծությանը, որը արմատավորված է Հայկական աշխարհի խորքային պատմական տրավմայում, և դրա հակադրմանն հերոսական, հոգևոր սկզբունքին, որն մարմնավորված է ազգային էպոսում։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակները հենվում են սինթետիկ մեթոդի վրա, որը միավորում է պատմական գիտության, դիցաբանության, էպիկական ավանդույթի և ռազմավարական-ռազմական մտքի տվյալները (մասնավորապես՝ Է. Սմիթի ցանցակենտրոն պատերազմի հայեցակարգը)։ Ելակետ են ծառայում Գարեգին Նժդեհի և Հայկ Ասատրյանի մեջբերումները՝ «ոգու» գերակայության մասին իրերի նյութական տրամաբանության նկատմամբ, ինչը սահմանում է աշխատանքի հիմնական հակադրությունը՝ ոգու ուժը versus պրագմատիկ «ռեալիզմ»։

Հիմնական դրույթ. Հայկական աշխարհի նախնական աղետը
Հեղինակները առաջադրում են այն թեզը, որ գոյություն ունի սկզբնական, պատմական աղբյուրներում չամրագրված աղետ, որը երբեմնի ամբողջական Հայկական աշխարհը ճեղքել է երկու մասի։ Դրա հետքերն երևում են՝
• hՀայկի՝ Բաբելոնից Բարձրավանդակ վերադառնալու առասպելում,
• Հայաստանի կողմից ինքնաբավ «Կենտրոն» կարգավիճակի կորստի և ծայրամասի վերածվելու մեջ,
• լեգենդար, ժամանակազուրկ գոյությունից գծային պատմական ժամանակի անցման մեջ,
• կոլեկտիվ հիշողության բացերի մեջ (Վանի կառուցումը Շամիրամին վերագրելը)։

«Սասունցի Դավիթ» էպոսը՝ որպես արքետիպի մոդել
Հոդվածում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում Դավթի հորեղբայրների՝ Օհանի և Ծռան Վերգոյի կերպարների վերլուծությունը՝ որպես գոյատևման «ռեալիստական» ռազմավարության մարմնավորում՝ զիջումների, ճշմարտության թաքցման և պայքարի հետաձգման միջոցով։ Նրանց հակակշիռ է հանդիսանում սասունցի պառավը («նանե»), որը կապվում է Նանե աստվածուհու պաշտամունքի հետ, և որը երեք անգամ Դավթի առաջ բացում է հայրական ժառանգության ճշմարտությունը՝ խորհրդանշելով ժողովրդի հոգևոր հիշողության ձայնը։

«Ռեալիզմի» մեխանիզմը. դրական հետադարձ կապ
Հեղինակները նկարագրում են ինքնապահպանվող ցիկլ. Հայաստանի թուլացումն ու կախվածությունը ծնում են «ռեալիզմ», որն, իր հերթին, խորացնում է թուլացումը։ Առանձնացվում են ֆենոմենի հետևյալ տարատեսակները՝
• կենցաղային «ռեալիզմ»՝ սահմանափակ համերաշխություն ընտանիքի, ազգատոհմի, տարածաշրջանի շրջանակներում,
• «ռեալիզմ ինքն իր համար»՝ նյութականի գերագնահատում՝ հոգևորի հաշվին,
• «ռեալիզմ ուրիշների առաջ»՝ գերիշխող միջավայրի արժեքներին ընդօրինակում, այդ թվում՝ գիտական ոլորտում (Խորենացու, Եղիշեի, Բուզանդի աղբյուրների հավաստիության վերանայում հայազգի գիտնականների կողմից)։

Քաղաքական «ռեալիզմ» և գաղափարախոսական պատրանքի քննադատություն
Առանձին քննարկվում է քաղաքական «ռեալիզմը»՝ որպես ժողովրդի սեփական ներուժի հանդեպ անհավատություն և կատարված փաստի հետընթաց արդարացման հակվածություն (մասնավորապես՝ սփյուռքի ֆենոմենի)։ Նշվում է ուժը ճշմարտության հետ նույնացնելու կայուն պատրանքը, որը հանգեցնում է ուրիշների գաղափարախոսություններով անկեղծ տարվածության՝ սոցիալիզմից մինչև կայսերական դոկտրիններ։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ հայկական «ռեալիզմը» ոչ թե օրգանական ազգային արատ է, այլ ժողովրդի Բարձրավանդակի հետ ունեցած հոգևոր և բնական կապի խզման պատմականորեն պայմանավորված հետևանք։ Այս արքետիպի հաղթահարումը հնարավոր է միայն կեցության հերոսական, հոգևոր հիմքին վերադառնալու միջոցով, որը խորհրդանշորեն դրսևորված է Սասունցի Դավթի կերպարում։