«Ավերված աշխարհի վերակառուցումը» - Վահե ԹԱՇՃՅԱՆ

Վահե Թաշճյանի հոդվածը, ներկայացված Արմեն Խեչոյանին տված հարցազրույցում, նվիրված է հայկական սփյուռքի պատմաբանի մասնագիտական և գիտական ուղուն, ինչպես նաև նրա մասշտաբային ինտերնետ-նախագծին՝ «Հուշամատյան»-ին, որը վերականգնում է Օսմանյան կայսրության հայերի նախապատերազմյան առօրյա կյանքը։

Կենսագրական և գիտական համատեքստ
Նյութը հետևողականորեն բացահայտում է հեղինակի կրթական և հետազոտական ուղին.

• ուսումը Երևանի պետական համալսարանում, ապա՝ Լյուվենի համալսարանում (Բելգիա),
• դոկտորական ատենախոսության պաշտպանությունը Փարիզի Հասարակական գիտությունների բարձրագույն դպրոցում, որը նվիրված էր Կիլիկիային և Սիրիայի ու Թուրքիայի սահմանամերձ գոտուն 1920-ական թվականներին, ազգային փոքրամասնությունների, այդ թվում՝ հայերի, նկատմամբ ֆրանսիական և թուրքական քաղաքականությանը,
• աշխատանքը Բեռլինի Գրականության և մշակութաբանության կենտրոնում՝ Օսմանյան կայսրության պատմությանը նվիրված նախագծի շուրջ։

Ընտանեկան հիշողությունը՝ որպես հետազոտական խթան
Առանձին ուշադրություն է դարձվում հեղինակի անձնական տոհմաբանությանը՝ Ուրֆայում, Սեբաստիայում և Սսում ունեցած արմատներին, ինչպես նաև արխիվային լուսանկարների միջոցով՝ Սսում գտնվող նախնիների տան պատահական հայտնաբերմանը, որը դառնում է կորսված ընտանեկան պատմության վերականգնման խորհրդանշական օրինակ՝ 1915 թվականի ողբերգության ֆոնին։

Արխիվային աշխատանք և հրատարակչական նախագծեր
Տեքստի զգալի մասը նվիրված է Ռայմոն Գևորգյանի և Լևոն Նորդիկյանի հետ համագործակցությանը՝ հիմնարար հրատարակությունների պատրաստման ուղղությամբ.

• Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միության (ՀԲԸՄ) հոբելյանական պատմությունը՝ Փարիզի և Կահիրեի արխիվների հիման վրա,
• գիրք Սիրիայում և Լիբանանում հայ փախստականների բնակեցման մասին՝ օգտագործելով Բեյրութի հիսուսյան առաքելության եզակի լուսանկարային արխիվը, այդ թվում՝ Անտուան Պուադեբար հոր օդային լուսանկարահանումը։

Նկարագրվում է ՀԲԸՄ-ի և Ազգերի Լիգայի Փախստականների գործերի հանձնակատարության դերը Բուրջ Համուդի և Նոր Աճնի հայաշատ թաղամասերի կառուցման գործում, ինչպես նաև Ստալինյան բռնաճնշումների ժամանակաշրջանում կազմակերպության՝ խորհրդային Հայաստանի հետ կապերի կրճատման դրամատիկ պատմությունը։

«Հուշամատյան» նախագիծը
Կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում ոչ առևտրային ինտերնետ-նախագծի նկարագրությունը, որը հիմնադրվել է հեղինակի կողմից Սիլվինայի (Արգենտինա/Բեռլին) հետ միասին՝ մասնավոր բարերարի աջակցությամբ։ Նախագծի հիմնական բնութագրերն են՝

• նպատակ՝ Ցեղասպանությունից առաջ Օսմանյան կայսրության հայ համայնքների առօրյա կյանքի փաստագրումը՝ առանց հենց Ցեղասպանության մասին նյութեր ընդգրկելու,
• աշխատանք հայրենակցական միությունների (Մարաշ, Սիս, Աճն) ժառանգության հետ, հուշագրական հրատարակությունների թվայնացում և գիտական վերաիմաստավորում,
• համագործակցություն Բամբերգի Օտտո-Ֆրիդրիխ համալսարանի, Բեյրութի Հայկազյան համալսարանի, Նուբարյան մատենադարանի, Հայաստանի Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի և հիսուսյան առաքելության արխիվի հետ,
• նյութերի թարգմանությունը անգլերեն և թուրքերեն լեզուներով՝ որպես թուրք հանրության հետ ընդհանուր պատմական երկխոսության ձևավորման միջոց։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ նախապատերազմյան հայկական կյանքի ավերված աշխարհի վերականգնումը հնարավոր է միայն մասնագիտական արխիվային աշխատանքի, միջազգային գիտական համագործակցության և անձնական ընտանեկան հիշողության համադրման միջոցով, իսկ թվային տեխնոլոգիաները նոր հնարավորություններ են բացում այս ժառանգությունը պահպանելու և տարածելու համար՝ աշխարհով մեկ սփռված ժառանգների և պատմական հայկական հողերի բնակիչների շրջանում։