«Այգի՞, թե՞ լաբիրինթոս» - Հարցազրույց Լևոն ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆԻ հետ

Կարեն Աղեկյանի հոդվածը նվիրված է հարցազրույցին ազգագրագետ Լևոն Աբրահամյանի հետ, ով ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ է, ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի «Արդիականության ազգագրություն» բաժնի վարիչ, և որում քննարկվում են հայկական ինքնության հիմնախնդիրները, մարդաբանական հետազոտության մեթոդաբանությունը և պատմական դիցաբանության դերը արդի ազգային ինքնագիտակցության մեջ։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Լևոն Աբրահամյանը ներկայացնում է իր գիտական ուղին՝ ֆիզիկոսից մինչև ազգագրագետ, 150-ից ավելի հրապարակումների և մի քանի գրքերի հեղինակ, որոնք նվիրված են ավստրալիացի բնիկների մշակույթին, հայկական ժողովրդական արվեստին, պոետիկ մարդաբանությանը և հայկական ինքնությանը։ Հետազոտողի մեթոդաբանական հիմնական սկզբունքն է համեմատական, տիպաբանական մոտեցումը՝ արխայիկ հասարակությունների մասին գիտելիքներն օգտագործվում են ժամանակակից հասարակական գործընթացների վերլուծության համար, մասնավորապես՝ 1980-ականների վերջի Ղարաբաղյան շարժման իրադարձությունների, որոնք նա ուսումնասիրել է որպես «Հրապարակի ազգագրագետ»։

Առանցքային դրույթ. տոնը որպես հասարակական գործընթացի մոդել

Աբրահամյանը զարգացնում է Միխայիլ Բախտինի կառնավալի հայեցակարգից բխող, սակայն արխայիկ հասարակության և երկակի կազմակերպման վրա կիրառված գաղափարը։ Հիմնական թեզն այն է, որ 1988–1990 թվականների համաժողովրդական շարժումը տիպաբանորեն ներկայացնում էր տոն՝ անկախ կոնկրետ քաղաքական բովանդակությունից (հեղափոխություն, բարեփոխումներ)։ Նման կառուցվածքային վերլուծությունը, հեղինակի կարծիքով, թույլ է տալիս կանխատեսել, թե հասարակության որ կողմերն են ի վիճակի փոփոխվել, և որոնք են վերադառնալու սկզբնական վիճակին։

Հայկական ինքնության կառուցումը

Հարցազրույցի կենտրոնական թեման հայկական ինքնության պատմական ձևավորումն է.

• Աբրահամյանը պնդում է, որ V դարի («ոսկեդար») հայ մտավորականները գիտակցաբար կառուցել են ազգային ինքնության հատկանիշների հիմնական փաթեթը, ներառյալ պատմությունը՝ որպես դրա հիմնական բաղադրիչ;
• այս մոդելը հետագայում բազմիցս վերարտադրվել է՝ X–XI դարերում («Հայկական Վերածնունդ»), XVI դարում (Չամչյան), ինչպես նաև արդի ժամանակներում (Երևանի փողոցների վերանվանումը V դարի գործիչների պատվին);
• հայկական դեպքի յուրահատկությունը կայանում է այս կառուցողական ակտի արտակարգ վաղեմության մեջ՝ համեմատած այլ ժողովուրդների հետ։

Հուշարձանների խորհրդանշանականությունը և պետականության հիմնախնդիրը

Առանձին ուշադրություն է դարձվում մոնումենտալ խորհրդանշանականության վերլուծությանը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի կերպարները ձևավորում են «երկուական կոդ»՝ զուրկ երրորդ՝ պետական տարրից, այն է՝ Վռամշապուհ արքայի կերպարից։ Հասարակական գիտակցության մեջ «մտավորականություն – Եկեղեցի – պետություն» եռյակի բացակայությունը, Աբրահամյանի կարծիքով, ծնում է միայնակ հերոսների (Վարդան Մամիկոնյան, Անդրանիկ) պաշտամունքը, որոնք համակարգային համատեքստից դուրս դառնում են ապակառուցողական, և խոչընդոտում է պետականության մասին կայուն պատկերացման ձևավորմանը։

Եզրակացություն

Հարցազրույցի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ ժամանակակից հայկական ինքնությունը կառուցվում է V դարի մտավորականների կողմից դրված մոդելի բազմակի վերարտադրության վրա, սակայն դրանով իսկ կորչում է պետականության մասին համակարգային պատկերացումը, որը փոխարինվում է հերոսների ու նահատակների անհատականացված կերպարներով, ինչը պահանջում է վերաիմաստավորել պատմության մանկավարժությունը և ազգային խորհրդանշանականությունը։