«Ցեղասպանության մեջ եղբայրակիցներ» (շարունակություն) - Թեսսա ՍԱՎՎԻԴԻՍ-ՀՈՖՄԱՆ

Թեսա Սավվիդիս-Հոֆմանի «"Ցեղասպանության բախտակիցներ" (շարունակություն)» հոդվածը նվիրված է Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա բնակչության 1914–1918 թվականների բնաջնջման քիչ ուսումնասիրված կողմին՝ արամեա-ասորական ժողովուրդների ողբերգությանը, որի ճակատագիրը հաճախ մնում է Հայոց ցեղասպանության ստվերում, թեև ծավալվել է զուգահեռ և բազում առումներով համաժամանակյա նրա հետ։

Ներածություն և սկզբնաղբյուրների բազա

Հեղինակը նշում է, որ արամեալեզու քրիստոնյաները՝ Միջագետքի և Իրանի միջև ընկած տարածքի բնիկ բնակչությունը, պատմականորեն բաժանված են արևմտյան (Ասորական Ուղղափառ Եկեղեցի) և արևելյան (Ասուրական Արևելքի Եկեղեցի) ուղղությունների։ Նրանց ցեղասպանության առանձնահատկությունն այն է, որ բռնությունը տարածվել է նույնիսկ Իրանի չեզոք տարածքի վրա։ Հոդվածում համակարգված են առաջնային սկզբնաղբյուրները՝ Աբդուլմեսիհ Կարաբաշիի, Սլեման դ'Բեթ Խեննո առաջնահայրի, Իսհակ Բար Արմալթո վանականի հավաքած վկայությունները, ինչպես նաև «Սեյֆե» ժողովածուն, Սեբաստիան դը Կուրտուայի ատենախոսությունը և լորդ Բրայսի բրիտանական «Կապույտ գիրքը»։ Ամփոփիչ ուսումնասիրություններից առանձնացվում են Գաբրիել Յոնանի, Անահիտ Խոսրոևայի և Դեյվիդ Գոնթի աշխատությունները։

Իրանում և Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած իրադարձությունների ժամանակագրություն

Հեղինակը վերականգնում է ողբերգության ընթացքը.

• իրանական Ադրբեջանի գրավումը օսմանյան զորքերի կողմից 1914–1915 թվականներին և Ուրմիա լճի շրջակայքի մոտ 70 գյուղերի բնաջնջումը.
• Ուրմիայում գերեվարվածների զանգվածային մահապատիժները, այդ թվում՝ ասուրի եպիսկոպոս Մար Դենքլայի.
• Գյուլփաշանում և Սալմաստում կատարված ջարդերը՝ Թահսին Ջևդեթ-բեյի հրամանատարությամբ.
• Գավառի և Թել Մոզիլթ գյուղի արական բնակչության կոտորածը.
• Սիիրտում կատարված ջարդը, որը ընդգրկեց տարբեր դավանանքների մոտ 60 000 քրիստոնյայի.
• տասնյակ հազարավոր ասուրիների փախուստը Իրան, ապա Իրաք, որին ուղեկցեցին փախստականների զանգվածային մահերը ճանապարհին և Բակուբա ճամբարում։

Առանցքային դրույթ

Հատուկ ուշադրություն է դարձված տեղական մուսուլման բնակչության երկակի վարքագծի վկայություններին. թուրքական կանոնավոր զորքերի և քրդական ոչ կանոնավոր ջոկատների ուղղակի մասնակցության հետ մեկտեղ զանգվածային սպանություններին, արձանագրված են դեպքեր, երբ առանձին քրդական առաջնորդներ, պարսկական նահանգապետեր և թուրք սպաներ պաշտպանել են քրիստոնյաներին։ Սա հաստատվում է ինչպես ամերիկյան միսիոնարների զեկույցներով, այնպես էլ բրիտանական «Կապույտ գրքի» նյութերով։

Եզրակացություն

Հեղինակը եզրակացնում է, որ արամեացիների/ասուրիների ցեղասպանությունը եղել է օսմանյան իշխանությունների համակարգված քաղաքականություն, որն իրականացվել է քրդական ջոկատների և տեղական բնակչության մասի ակտիվ մասնակցությամբ։ Չնայած պատերազմի տարիներին ասուրիների հետ ունեցած ռազմական համագործակցությանը, Մեծ Բրիտանիան մինչ օրս չի ընդունում պատասխանատվություն իր ամենաթույլ դաշնակցի ճակատագրի համար։ Հոդվածում ընդգծվում է, որ տարածաշրջանը, որտեղ ծնունդ է առել Արևելքի Եկեղեցին, այսօր ամբողջությամբ զրկված է իր հոտից, իսկ ասուրական քրիստոնեական մշակույթի նյութական ժառանգությունը ենթարկվել է համակարգված ոչնչացման։