Հոդվածը

Հոդվածը հայաստանյան Ազգային արխիվի (ՀԱԱ) տնօրեն, պատմական գիտությունների դոկտոր Ամատունի Վիրաբյանի հետ հարցազրույց է՝ նվիրված Հայաստանում արխիվային գործի պատմությանը, ներկա վիճակին և գործնական նշանակությանը։ Զրույցն ընդգրկում է ինչպես պատմական էքսկուրս, այնպես էլ արխիվի աշխատանքի արդիական խնդիրները, այդ թվում՝ միջազգային համագործակցությունը և քաղաքացիների սոցիալապես նշանակալի դիմումները։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Նյութը կառուցված է որպես ընդարձակ երկխոսություն, որում ՀԱԱ տնօրենը հաջորդաբար բացահայտում է հայկական արխիվային ֆոնդի ձևավորման փուլերը, իսկ ավարտական մասում զրույցին միանում է տնօրենի տեղակալ Սոնա Միրզոյանը, ով պատասխանում է արխիվի գործնական գործունեությանը վերաբերող հարցերին։

Հայաստանում արխիվային գործի պատմությունը

Նշվում է, որ հայկական արխիվային ավանդույթը սկիզբ է առնում միջնադարյան եկեղեցական փաստաթղթերից, որոնցից ամենահինը 1440 թվականի կաթողիկոսական կոնդակն է։ Ընդգծվում է Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսի դերը, ով XVIII դարում առաջին անգամ համակարգել է փաստաթղթերը։ Մանրամասն նկարագրվում են արխիվների ողբերգական կորուստները հետևյալ ժամանակաշրջաններում.

• Արևելյան Հայաստանի Ռուսական կայսրությանը միացման ժամանակ, երբ առանձին արխիվ գոյություն չուներ,
• Առաջին համաշխարհային պատերազմի և փաստաթղթերի տարհանումների ժամանակ, երբ շատերն անդառնալիորեն կորան,
• Առաջին Հանրապետության (1918–1920) ժամանակ, երբ փաստաթղթաշրջանառությունը կորչում էր թուրքական ներխուժումների և «Հայրենիքի փրկության կոմիտեի» տարհանման ընթացքում։

Ընդգծվում է, որ արխիվային շինարարությունը համակարգված ձևով սկսվել է միայն խորհրդային իշխանության ժամանակ՝ 1924 թվականին Կենտրոնական պետական արխիվի ստեղծմամբ, որը միավորեց տարբեր տարածաշրջանների և հիմնարկների փաստաթղթերը։

Սփյուռքի արխիվները

Դիտարկվում է արտասահմանյան կուսակցական և պետական գործիչների արխիվների (Ռամկավար-Ազատական, Ռուբեն Տեր-Մինասյանի անձնական ֆոնդ) Հայաստան վերադարձման գործընթացը, ինչպես նաև Բոստոնում գտնվող Դաշնակցության խոշոր արխիվի գտնվելու վայրի հետ կապված մնացորդային խնդիրը։ Հայտնվում է մտահոգություն սփյուռքում հայալեզու մասնագետների կորստի վերաբերյալ, ովքեր ունակ են գնահատել փաստաթղթերի նշանակությունը։

Միջազգային համագործակցություն

Լուսաբանվում է հայ արխիվագետների ակտիվ փոխգործակցությունը «Եվրասիա» միավորման շրջանակներում, կապերը Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Բելառուսի, Իրանի և Թուրքիայի արխիվների հետ։ Նշվում են թուրքական արխիվների հետ համագործակցության գործնական դժվարությունները՝ օսմաներենի մասնագետների պակասը և փաստաթղթերի հասանելիության կանոնակարգերի տարբերությունները։

Հրատարակչական գործունեություն

Թվարկվում են ՀԱԱ-ի հիմնական հրապարակչական նախագծերը՝ Հայոց ցեղասպանության պատմությանը վերաբերող ժողովածուներ, եկեղեցական փաստաթղթեր, Առաջին Հանրապետության խորհրդարանի և կառավարության արձանագրություններ, բնակավայրերի և երկաթուղիների պատմությանը վերաբերող նյութեր։

Արխիվների գործնական նշանակությունը

Առանձին քննարկվում է ՀԱԱ-ի մասնակցությունը ապահովագրական ընկերությունների (New York Insurance Life, AXA) դեմ միջազգային դատական գործընթացներում, որտեղ արխիվը տրամադրել է փաստաթղթային հաստատումներ Ցեղասպանության զոհ ավանդատուների ժառանգների ժառանգական իրավունքների վերաբերյալ։ Հպանցիկ շոշափվում է նաև խորհրդային ձեռնարկությունների լուծարման ընթացքում աշխատանքային փաստաթղթերի կորստի խնդիրը, որը դժվարացնում է քաղաքացիների համար աշխատանքային ստաժի հաստատումը։

Եզրակացություն

Հարցազրույցի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ արխիվային փաստաթղթերի պահպանումը, ուսումնասիրումն ու իմաստավորումն ունեն ոչ միայն պատմագիտական, այլև անմիջական քաղաքական և սոցիալական նշանակություն. փաստաթղթային պատմության իմացությունն անհրաժեշտ է ինչպես պետական քաղաքականության ձևավորման, այնպես էլ քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանության համար ժամանակակից իրավական և գույքային վեճերում։