«Ծառերի սաղարթների միահյուսումը. Քրիստոնեական և ազգային»

Հոդվածը նվիրված է Հայ Առաքելական Եկեղեցու (ՀԱԵ) դավանաբանական ինքնության և «Ուղղափառություն» ընդհանուր ընդունված տերմինաբանության հարաբերակցության մասին քննարկման շարունակությանը, որը սկսվել էր ավելի վաղ Ջովանի Գուայտայի հետ ունեցած զրույցում։ Նոր զրույցին մասնակցում են վարդապետ Գևոնդ Հովհաննիսյանը (Երուսաղեմի Հայկական Պատրիարքություն) և Ալեքսանդր Կանանյանը, իսկ մոդերատորի դերում հանդես է գալիս Կ. Աղեկյանը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Նյութը կառուցված է երկխոսության ձևով, որտեղ հետևողականորեն քննվում են հարցի աստվածաբանական, տերմինաբանական և գործնական կողմերը՝ կարելի է և պետք է արդյոք ՀԱԵ-ն կոչել «ուղղափառ» այն իմաստով, որով այս բառը գործածվում է բյուզանդական ավանդույթում։

Աստվածաբանական դիրքորոշում

Վարդապետ Գևոնդը տարանջատում է «Ուղղափառության» նեղ (պատմական, հայրաբանական) և լայն (դավանաբանական-բացառող) իմաստավորումները՝
• ՀԱԵ-ն ունի Եկեղեցու բոլոր դասական հատկանիշները՝ Միասնություն, Ընդհանրականություն, Առաքելականություն, Սրբություն, — որն էլ կազմում է նրա իրական ուղղափառությունը։
• Քաղկեդոնի ժողովից հետո «Ուղղափառություն» տերմինը դարձել է որոշակի քրիստոսաբանական ավանդույթին պատկանելության հատկանիշ, տարբեր հայկականից։
• ՀԱԵ-ին այս տերմինի նեղ իմաստով վերագրելը փաստորեն ենթադրում է քրիստոսաբանական և մշակութային տարբերությունների ջնջում և հող է ստեղծում հավատացյալների կողմից իրենց սեփական ժառանգությունից աննկատ հեռանալու համար։

Տերմինաբանական վերլուծություն

Ալեքսանդր Կանանյանը հարցը ծավալում է պատմաբանասիրական հատույթում՝
• Ցույց է տալիս, որ «ուղղափառություն» (ուղղադավանություն) հասկացությունը պատմականորեն հավակնում էր լինել բոլոր առաքելական Եկեղեցիների ընդհանուր հատկանիշը, ներառյալ կաթոլիկը, նեստորականը և նույնիսկ հայ-կաթոլիկ հիերարխիան։
• Հետևում է կաթոլիկական տերմինաբանության զարգացումը արևելյան Եկեղեցիների նկատմամբ՝ «հունական հերձվածողներից» դեպի «անջատված եղբայրներ» և հետագայում՝ դեպի «ուղղափառներ» Երկրորդ Վատիկանյան ժողովից հետո, որպես քաղաքականապես պայմանավորված լեզվի փոփոխության օրինակ։
• Նշում է միևնույն հասկացության զուգահեռ տառադարձումների գոյությունը (կաթողիկե/կաթոլիկ, Կաթողիկէ/կաթոլիկ) որպես դավանաբանական հակադրման գործիք։

Ազգային-կրոնական կողմ

Երկու հեղինակներն ալ մատնանշում են տերմինաբանական միավորման գործնական հետևանքները հայկական սփյուռքի, մասնավորապես Ռուսաստանում գտնվող հայության համար՝
• Հայալեզու հայրաբանական գրականության բացակայությունը ռուսերենով դրդում է «ուղղափառ» անվանվող հավատացյալներին բացառապես ռուսական աստվածաբանական ավանդույթի ընկալման։
• Դավանաբանական և ազգային ինքնության համընկնումը («Ուղղափառություն» որպես ռուսների ազգային հատկանիշ) հանգում է ձուլված հավատացյալների սերունդների մոտ հայկական ինքնության աստիճանական կորստի։
• Բյուզանդական Ուղղափառության հետ նույնականացումը հասարակության կողմից կընկալվեր որպես ՀԱԵ-ի թերարժեքության կամ «մոլորության» անուղղակի ընդունում։

Եզրակացություն

Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ ՀԱԵ-ի կողմից «Ուղղափառ» ինքնանվանումից հրաժարումը ոչ թե ճշմարիտ հավատից հեռացում է, այլ ծառայում է որպես սեփական քրիստոսաբանական, ծիսական և ազգային ինքնության պահպանման պաշտպանական մեխանիզմ։ Տերմինաբանական ճշգրտությունը դիտվում է որպես հայերի հոգևոր և ազգային ձուլման դեմ պայքարի պայման, առաջին հերթին՝ սփյուռքի պայմաններում։