«Ծառերի պսակների միահյուսում. Քրիստոնեական և ազգային» (շարունակություն)

«Ծառաստանների միահյուսում. Քրիստոնեական և ազգային» (շարունակություն) հրապարակումը, որը ներկայացնում է Կ. Հագեկյանի և Ա. Կանանյանի երկխոսությունը, նվիրված է հայերի դավանաբանական և ազգային ինքնության բարդ միահյուսմանը՝ կաթոլիկական ազդեցության պատմության, սփյուռքյան ձուլման և Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներբագվաբանական բանավեճի նյութի հիման վրա։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Ելակետային թեզն է հայերի ազգային ինքնագիտակցության անքակտելի կապը դավանաբանական պատկանելության հետ՝ ի տարբերություն, օրինակ, եվրոպական Ռեֆորմացիայի, որը գերմանացիներին չբաժանեց դավանաբանական հատկանիշով։ Հեղինակները հաջորդաբար քննում են երեք սյուժե՝ հայ ունիթորների երևույթը, լեհահայ սփյուռքի պատմությունը և Կիլիկյան ու Մեծ Հայքի ավանդույթների միջև աստվածաբանական տարաձայնությունները՝ Քաղկեդոնի նկատմամբ։

Հայ ունիթորները՝ որպես եզակի դեպք
Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ունիթորների (XIV–XVIII դդ.) գործունեությանը, ովքեր ամբողջովին անցել են դոմինիկյան լատինական ծեսին, սակայն Հռոմից ստացել են աննախադեպ իրավունք՝ հռոմեական պատարագը կատարել գրաբարով, որը միակ նմանօրինակ դեպքն է՝ խորվաթական գլագոլական ինդուլտի և Պիոս XII-ի չինական պատարագի կողքին։ Ընդ որում.
• ունիթորների ուղին ճանաչվում է պատմականորեն փակուղային՝ Բարձրավանդակի սրբազան ավանդույթից մետաֆիզիկական խզման պատճառով.
• նրանց ժառանգությունը սահմանափակվել է սխոլաստիկայի թարգմանություններով և հին հայերեն տեքստի ու գրիգորյան երգեցողությունների յուրօրինակ զուգակցմամբ.
• համայնքների անհետացումը բացատրվում է շրջապատող հայ բնակչության լիակատար անտարբերությամբ։

Ձուլման «լեհական նախադեպը» սփյուռքում
Քննվում է լեհահայերի պատմությունը՝ որպես աստիճանական, բայց անշրջելի լատինականացման օրինակ, որն արագացվել է եկեղեցու ներսում տարաձայնություններով և Կրակովի հիերարխիայի միջամտությամբ՝ Էջմիածնի հետ պառակտումից հետո։ Վիճարկվում է Մ. Նալբանդյանի արմատական հակահոգևորական եզրակացությունը՝ ողջ մեղքը հոգևորականության վրա դնող. լատինականացումը տեղի է ունեցել աստիճանաբար, հայկական ծեսը պահպանվել է մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, իսկ «լեհացումն» ավարտին են հասցրել Արևմտյան Ուկրաինայի սովետականացումը և վերաբնակեցման գործընթացները։

Քաղկեդոնյան հարցը և կիլիկյան աստվածաբանությունը
Եզրափակիչ բաժինը նվիրված է այն գնահատականի շուրջ բանավեճին, որը Ջովաննի Գուայտան տվել է Կոստանդնուպոլսի և Հռոմի հետ հավատքի միասնության հայկական ձգտմանը։ Նշվում է, որ հայ աստվածաբանների մեծամասնությունը (Գրիգոր Տաթևացի և ուրիշներ) պատմականորեն հակադրել են հայկական ուղղափառությունը քաղկեդոնականությանը, մինչդեռ կիլիկյան հեղինակները՝ Ներսես Շնորհալին, Ներսես Լամբրոնացին, Գրիգոր Անավարզեցին, տարաձայնությունները համարել են եզրաբանական և ձգտել դրանք հաղթահարել, ինչի համար ենթարկվել են քննադատության և մոռացության Մեծ Հայքի վանականության կողմից։

Հիմնական եզրակացություն
Հեղինակները եզրակացնում են, որ կիլիկյան և մեծհայքյան աստվածաբանական գծերի միջև հակասությունները հիմնարար չեն եղել, այլ վերաբերել են իմաստային շեշտադրումների. ընդ որում, քաղկեդոնյան և հայկական ուղղափառության ընկալումների միջև տարբերակումը մնում է եկեղեցական ինքնագիտակցության անհրաժեշտ տարր, որը չի բացառում այլ քրիստոնեական ավանդույթների հետ եղբայրական հաղորդակցության ոգին։