«Հայ մշակույթի միջնադարյան հուշարձանները Սուչավայում» - Գրիգորե ՖՈՅՏ

Գրիգորե Ֆոիտի «Հայ մշակույթի միջնադարյան հուշարձանները Սուչավայում» հոդվածը նվիրված է մոլդովական Սուչավա քաղաքի հայ մշակութային ժառանգության համալիր արվեստաբանական և պատմաճարտարապետական վերլուծությանը. Սուչավան պատմական Մոլդովայում հայկական սփյուռքի կարևորագույն կենտրոններից մեկն էր։

Ներածություն և համատեքստ

Հրապարակմանը նախորդում է հեղինակի կենսագրական ակնարկը՝ նվիրված մանկավարժ, հնագետ և Սուչավայի գավառական թանգարանի երկարամյա ղեկավար Գրիգորե Ֆոիտին (1917–1987), որը XIX դարի սկզբին Մոլդովայում հաստատված հայերի ժառանգորդն էր։ Նշվում է նրա ներդրումը տարածաշրջանի հնագիտական և դրամագիտական ժառանգության ուսումնասիրության մեջ, ինչպես նաև նրա քաղաքացիական դիրքորոշումը՝ կապված 1980-ական թվականներին կոմունիստական իշխանությունների կողմից քաղաքի կենտրոնում հայկական նկուղների ավերման հետ։

Սուչավայի պատմական դերը

Հեղինակը վերականգնում է Սուչավայի՝ որպես Մոլդովայի մայրաքաղաքի (1388–1564) և մինչև 1774 թվականին Հաբսբուրգյան կայսրության կողմից միացումն ընկած ժամանակահատվածում երկրի առաջատար քաղաքներից մեկի կարգավիճակը։ Ընդգծվում է, որ.

• Ալեքսանդր Բարին և Ստեֆան Մեծը հայ վերաբնակիչներին տրամադրում էին լայն արտոնություններ առևտրային և մասնագիտական գործունեության համար.
• Սուչավայում գտնվում էր հայկական եպիսկոպոսի նստավայրը.
• հայերը զբաղեցնում էին քաղաքային խորհրդի կեսը և քաղաքապետի երկու պաշտոններից մեկը։

Հայկական ճարտարապետության հիմնական հուշարձանները

Հետազոտության հիմնական մասը կազմում է պահպանված պաշտամունքային կառույցների մանրամասն ճարտարապետահնագիտական նկարագրությունը.

• Սբ. Մարիամ Հաջի-Կատարի եկեղեցին (1512 թ.) — ֆասադի առանձնահատկությունների, կողային մատուռների և հենարանների բացակայության, բացվածքների գոթական և պայտաձև տարրերի, ինչպես նաև շինարարական փուլերի XVII դարով թվագրման վերլուծությամբ.
• Ամրոցի վանական համալիրում գտնվող Սբ. Ակսենտիոսի (Օքսենտայի) եկեղեցին — հայ եպիսկոպոսների նախկին նստավայրը, որը հետագայում վերածվել է ռազմական ամրության՝ 1675 թվականին թուրքական զորքերի դեմ պաշտպանության մեջ դեր խաղալով և զբաղեցվել լեհական կայազորի կողմից մինչև 1699 թվականի Կառլովցիի հաշտության կնքումը.
• Ամրոցի ամրաշինական համակարգը — կրակակետերով ամրոցի պատ, զանգակատուն (թվագրվող 1606 թվականով՝ ըստ արձանագրության), ձմեռային մատուռ՝ Դրագոմիրնայի ճարտարապետությանն անալոգային տարրերով, և երկրորդ հարկի հատուկ պաշտպանական հարմարանքներ։

Մեթոդաբանություն

Հեղինակը հենվում է 1954 և 1956 թվականներին կատարած սեփական հնագիտական պեղումների արդյունքների, վիմագրական տվյալների, XVI դարի վերջի–XVII դարի սկզբի մոլդովական եկեղեցաշինության հետ համեմատական վերլուծության, ինչպես նաև Պոլեկի, Ռոմստորֆերի և Գ. Բալշի նախորդող վարկածների քննադատական վերլուծության վրա, որոնք նա հետևողականորեն հերքում է ճարտարապետական և հնագիտական տվյալների հիման վրա։

Եզրակացություն

Ֆոիտը եզրակացնում է, որ Սուչավայի հայկական եկեղեցիները, մոլդովական տաճարային ավանդույթի հետ ակնհայտ փոխազդեցության պայմաններում, ունեն ինքնուրույն ճարտարապետաշինարարական առանձնահատկություններ, պայմանավորված հայկական եկեղեցական ծիսակարգի յուրահատկությամբ, և հանդիսանում են պատմական Մոլդովայի տարածքում XVI–XVII դարերի հայկական ճարտարապետության ամենանշանակալի հուշարձանները, ինչը վկայում է հայ համայնքի խորը ինտեգրման մասին տարածաշրջանի մշակութային և պաշտպանական կյանքում։