«Ռազմավարություն» (ավարտ) - Հրաչյա Արզումանյան

Հոդվածը՝ Հրաչյա Արզումանյանի «Ռազմավարություն» (ավարտ), նվիրված է Սուն Ցզիի «Պատերազմի արվեստը» տրակտատում ռազմավարության նպատակների և տարրերի վերլուծությանը և դրանց համադրմանը արևմտյան ռազմական մտքի հիմնական դրույթների հետ՝ Կլաուզևիցի, Մակիավելիի, Լիդել Հարթի և Լյուտվակի։ Աշխատանքն ամփոփում է հրապարակումների այն շարքը, որը սկսվել է ԱՆԻՎ N 1 (28) և N 3 (30) 2010 թ. համարներում։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը ռազմավարությունը դիտարկում է որպես ռազմական հակամարտության երկու կողմերի փոխազդեցության արդյունք՝ չինական ռազմա-փիլիսոփայական ավանդույթը բացահայտելով զույգ կատեգորիաների պրիզմայով և այն համադրելով եվրոպական ռազմավարական մտքի դասականների հետ։

Պաշտպանություն և հարձակում
Բաժնի հիմնական թեզն է անպարտելիության և հաղթանակի հնարավորության դիալեկտիկան.
• անպարտելիությունը կատարյալ պաշտպանության հետևանք է և կախված է միայն սեփական գործողություններից.
• հաղթելու հնարավորությունը ընձեռում է հակառակորդը, և այն չի կարող ապահովվել սեփական ջանքերով.
• լիակատար պաշտպանությունը, բավարար լինելով ինքնապահպանության համար, բավարար չէ հաղթանակի հասնելու համար, քանի որ չի ենթադրում հարձակում։

Հեղինակը զուգահեռ է անցկացնում Կլաուզևիցի հետ, որը նույնպես պաշտպանությունը ճանաչում էր որպես պատերազմի ավելի ուժեղ ձև, սակայն նախապատվությունը տալիս էր հարձակմանը՝ որպես ձևի, որը հնարավորություն է տալիս բազմապատկել ձեռք բերվածը։ Նշվում է, որ իրական քարոզարշավը միշտ համատեղում է պաշտպանական և հարձակողական տարրեր։

Ուսմունքը լիության և դատարկության մասին
Հոդվածում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում «լիության» (անխոցելիության) և «դատարկության» (խոցելիության) չինական հայեցակարգը։ Հաղթանակը ձեռք է բերվում «լիի» կողմից «դատարկի» վրա հասցվող հարվածով, այսինքն՝ հակառակորդի թույլ կողմերի օգտագործմամբ սեփական ուժի միջոցով։ Զորավարական արվեստի բարձրագույն ձև է ճանաչվում ոչ թե ճակատամարտում տպավորիչ հաղթանակը, այլ դեռ մինչ դրա սկսվելը տարած հաղթանակը՝ «հաղթում են արդեն պարտվածին»։ Հեղինակը այս դրույթը համադրում է Լիդել Հարթի անուղղակի մոտեցման ռազմավարության հետ, որտեղ ճակատամարտը դիտարկվում է միայն որպես ռազմավարական նպատակին հասնելու գործիքներից մեկը, այլ ոչ թե որպես ինքնանպատակ։

Ռազմավարության տարրերն ու ձևի հասկացությունը
Արզումանյանը վերլուծում է Սուն Ցզիի ռազմավարության չորս տարրերը՝ Ես, Հակառակորդ, Երկինք (ժամանակ), Երկիր (տարածություն), դրանք բաժանելով հոգևոր, նյութական և աշխարհագրական խմբերի։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում բանակի «ձևի»՝ որպես ամբողջականության հասկացությանը, որը որոշում է նրա ուժը հակառակորդի նկատմամբ, ինչպես նաև դրանից բխող «հզորության»՝ որպես թաքնված ներուժի հասկացությանը։ Ընդգծվում է սեփական ձևը գաղտնի պահելու պահանջը՝ հակառակորդի ձևը ճանաչելու ձգտման պայմաններում, ինչպես նաև «սահմանի» փիլիսոփայական գաղափարը, որին հասնելիս ձևն անցնում է իր հակադրության մեջ՝ ձևի բացակայության, ինչը բանակն անխոցելի է դարձնում հակառակորդի կողմից գնահատման և վերլուծության համար։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ Սուն Ցզիի տրակտատում ներկայացված ռազմավարական մտածողությունը կառուցված է հակադրությունների դիալեկտիկական միասնության վրա՝ պաշտպանության և հարձակման, լիության և դատարկության, ձևի և դրա բացակայության, և այս միասնությունը բացահայտում է խորը ազգակցություն արևմտյան ռազմավարական ավանդույթի հիմնարար սկզբունքների հետ՝ չնայած դրանց ձևավորման մշակութային և փիլիսոփայական համատեքստերի տարբերությանը։