«Դժվար ընտրություն» - Կարեն ԱՂԵԿՅԱՆ

Կարեն Աղեկյանի «Դժվար ընտրություն» հոդվածը նվիրված է Հայկ Արզումանյանի աշխատության քննադատական վերլուծությանը, որը վերաբերում է XXI դարում Հայության ռազմավարական անվտանգության խնդիրներին, և հանդիսանում է «ԱՆԻՎ» ամսագրի գլխավոր խմբագրի ընդգրկուն հրապարակախոսական մեկնաբանությունը վերլուծվող տեքստի հանգուցային դրույթների վերաբերյալ։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը նշում է, որ Արզումանյանի հոդվածը, արտաքին պարզության հակառակ, պարունակում է երկու իմաստային բլոկ՝ XXI դարի անվտանգության միջավայրի մասին (Կղզու և Ամրոցի պատկերները) և Հայության երեք մասերի կազմաձևման մասին՝ ազգային նպատակների սահմանման անհրաժեշտությամբ։ Աղեկյանը այս բլոկները մեկնաբանում է որպես թեզ և հակաթեզ՝ դրանց ներսում բացահայտելով ազգի առջև ծառացած հանգուցային երկընտրանքը։

Պատմահոգեբանական համատեքստ

Ուսումնասիրելով կատակլիզմայնության և ալարմիզմի բնույթը որպես գաղափարախոսությունների և կրոնական ուսմունքների մշտական տարր, հեղինակը ցույց է տալիս, որ քաղաքականության հայկական ընկալումն ընդառաջ է ընկած ինքնահատուկ ֆոբիաներով, որոնց արմատները խորհրդային հայության հանկարծակի անցման փորձառության մեջ են՝ ենթակայության վիճակից անկախ Հայաստանի ֆորմալ սուբյեկտայնության վիճակին։ Այս վիճակը զուգադրվում է «նավից կղզի իջնելու» փոխաբերության հետ՝ մեկուսացման, անհարմարության և անհանգստության ապրումի հետ։

Զուգադրում Ցիմբուրսկու հայեցակարգի հետ

Հանգուցային վերլուծական հնարքը դառնում է Արզումանյանի «Հայաստան-Կղզի» պատկերի զուգադրումը Վադիմ Ցիմբուրսկու (1993) «Ռուսաստան-Կղզի» օպտիմիստական հայեցակարգի հետ։ Եթե Ցիմբուրսկու մոտ մեկուսացումը սուբյեկտի գիտակցված գործողությունն է, հեռավորության վերականգնումն սեփական շահերի անունով, ապա Արզումանյանի մոտ «Կղզին» սկզբնապես ծագում է որպես ոչ ընտրված, այլ հարկադրված մեկուսացման փոխաբերություն։

Սուբյեկտայնության և օբյեկտայնության երկընտրանք

Աղեկյանի հոդվածի կենտրոնական թեզը ձևակերպվում է հակադրության միջոցով.

• սուբյեկտայնություն — ակտորի դիրք բոլոր ռիսկերով հանդերձ, բայց նաև ռազմավարական պայքարի հնարավորությամբ.
• օբյեկտայնություն — վիճակ, որում կատակլիզմայնությունը անխուսափելիորեն վերաճում է ֆատալիզմի և գոյատևման ռեժիմի։

Հեղինակը շեշտում է, որ միջանկյալ դիրք գոյություն չունի. հնարավոր չէ լինել «մի քիչ սուբյեկտ»։

Ամրոցի պատկերը և պատմական օրինակ

Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում Ամրոցի պատկերի վերլուծությանը որպես գովազդային և հոգեթերապևտիկ կառույցի ազգի համար, որը ցանկանում է վաճառել «օբյեկտի» կարգավիճակը։ Պատմական զուգահեռը Կարսի ամրոցի հետ, որը XX դարում երկու անգամ առանց մարտի հանձնվել է հայկական ուժերի կողմից, ապացույց է հանդիսանում նման կառույցների ֆորմալ բնույթի։

Աշխարհաքաղաքական դիսկուրսի քննադատություն

Եզրափակիչ մասը նվիրված է աշխարհաքաղաքականության հենքային լեզվի ինքնուրույն քննադատությանը, որը գործում է մակրոմեծություններով, և որի շրջանակներում Հայությունը դատապարտված է մնալ «անտեսելիորեն փոքր մեծություն»։ Հեղինակը զուգահեռներ է անցկացնում «ամրոցների» հանձնման պատմական նախադեպերի հետ մեծ տերությունների կողմից (Ալժիր, Սայգոն, Կաբուլ)՝ պնդելով, որ նման կողմնորոշման տրամաբանությունը անփոփոխ տանում է դեպի պարտություններ։

Հոդվածի հանգուցային եզրահանգումն այն է, որ XXI դարում Հայության իսկական ընտրությունը պահանջում է հրաժարվել աշխարհաքաղաքական մոտեցումից որպես ինքնորոշման միակ շրջանակից և կատարել անվերապահ ներքին որոշում սուբյեկտայնության օգտին՝ որոշում, որը նախորդում է ցանկացած ռազմավարական հաշվարկների և դաշինքների։