«Ավանի տաճարի հորինվածքի ստեղծագործական գաղափարը» - Արմեն ՂԱԶԱՐՅԱՆ

Արմեն Կազարյանի հոդվածը նվիրված է Ավանի տաճարի ստեղծագործական մտահղացման ծագման հիմնախնդրին. այս՝ VI դարի վերջի հուշարձանը դարձել է անկյունային խորշերով քառախորանների տիպի նախահայրը վաղմիջնադարյան հայկական և հարավկովկասյան ճարտարապետության մեջ։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը վիճարկում է միջնադարյան տիպաբանության էվոլյուցիոն զարգացման և նմուշների անընդմեջ պատճենման վերաբերյալ տարածված տեսությունները՝ ցույց տալով, որ նման մոտեցումները փակուղի են մտնում, երբ փորձում են բացատրել ելակետային, առավել բարդ հորինվածքների ծագումը։ Որպես նման «կանոնից բացառություն»՝ քննարկվում է Ավանի տաճարը, որը կառուցվել է Հովհաննես Բագարանցի կաթողիկոսի կողմից՝ որպես Դվինի աթոռին հակադրվելու խորհրդանիշ և միաժամանակ որպես փորձ՝ Էջմիածնի հորինվածքին կատարվող հղումով վերականգնել Գրիգոր Լուսավորչի ավանդույթը։

Պատմաճարտարապետական համատեքստը
Հեղինակն ընդգծում է Ավանի ինտերիերի եզակիությունը՝ խորանավոր քառակուսի, նեղ էքսեդրաներով և միջանկյալ կլորավուն խորշերով քառախորանի, որը տեղավորված է խորանարդաձև ծավալի մեջ։ Նշվում է, որ.
• պարզ քառախորանների (Մաստարա, Նինոծմինդա) էվոլյուցիոն զարգացման սխեմաները ժամանակագրական հաստատում չեն ստանում, քանի որ այս հուշարձանները չեն նախորդում Ավանին.
• Ի. Ստրժիգովսկու և ինքնուրույն զարգացման կողմնակիցների (Ա. Երեմյան, Թ. Մարության, Գ. Չուբինաշվիլի) վարկածները փաստական հիմնավորում չեն գտնում.
• Ա. Գրաբարի, Ժ.-Մ. Տիերիի և հենց հեղինակի հայեցակարգերը Ավանի հորինվածքը կապում են քառախորանի և բյուզանդական ութանկյան սխեմաների պատկերագրական համադրման հետ, ինչպես նաև Էջմիածնի և Կոստանդնուպոլսի Սոֆիայի միաժամանակյա ազդեցության հետ։

Առանցքային դրույթ
Հոդվածի կենտրոնական թեզը դառնում է դիմումը դեկորատիվ-պատկերագրական արվեստին՝ բյուզանդական տաճարների օմֆալոսներին, մասնավորապես Իվերոնի վանքի կաթողիկեի (1045–1056 թթ.) օմֆալոսին, որը կառուցված է տասներեք շրջանագծերի միահյուսումով։ Հեղինակը հաստատում է կառուցվածքային համապատասխանություն այս պատկերագրական սխեմայի և Ավանի տաճարի հատակագծի միջև. կենտրոնական շրջանագիծը և չորս առանցքային շրջանագծերը կազմում են քառախորան, չորս փոքր անկյունագծային շրջանագծերը համապատասխանում են անկյունային խորշերին, իսկ չորս խոշոր անկյունագծայինները՝ անկյունային կլոր խորանավոր սենյակներին։

Գեղարվեստական հայեցակարգ
Կազարյանը նշում է, որ անկյունային սենյակների կլոր ձևը գործառութային առումով անհարմար է եղել և հետագայում մերժվել է այս տիպի բոլոր հետագա տաճարների կառուցողների կողմից, ինչը հաստատում է հորինվածքի ծագումը գիտակցված գեղարվեստական մտահղացումից, այլ ոչ թե գործնական անհրաժեշտությունից։ Տաճարի հատակագիծը նկարագրվում է որպես «օղակներից հյուսված», որը հնչեղորեն արձագանքում է վաղքրիստոնեական խճանկարների հյուսքային մոտիվներին։

Եզրակացություն
Հեղինակը եզրակացնում է, որ Ավանի տաճարի ստեղծագործողները հանդես են եկել որպես եզակի նորարարներ, ովքեր ճարտարապետական ձևի մեջ մարմնավորել են օմֆալոսի պատկերագրական-խորհրդանշական մոդելը՝ խնդիր, որը հազվադեպ էր դրվել միջնադարյան ճարտարապետների առջև։ Անկյունային խորշերով քառախորանների տիպի ծագման հիմնախնդիրը, հեղինակի կարծիքով, պահանջում է հետագա քննարկում՝ դուրս գալով զուտ պատկերագրական մոտեցման սահմաններից։