«Դու պետք է քո սեփական ֆիլմը նկարես» - Ինտերվյու Ռոբերտ ԿԵՇԻՇՅԱՆԻ հետ

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Դիանա Ստեփանյանի հոդվածը նվիրված է հայկական ծագումով ֆրանսիացի կինոռեժիսոր Ռոբեր Քեշիշյանի հետ հարցազրույցին՝ կապված նրա առաջին լիամետրաժ ֆիլմի՝ «Արամ» (2002) ֆիլմի քննարկման հետ։

Նյութը կառուցված է որպես ընդարձակ հարցազրույց, որում ռեժիսորը վերականգնում է իր ստեղծագործական և կենսագրական ուղին, որը հանգեցրել է իր առաջին և, ինչպես ինքն է նշում, կյանքի ամենակարևոր ֆիլմի ստեղծմանը։ Հոդվածի հեղինակը հետևում է երեք փոխկապակցված սյուժետային գծերի՝ Քեշիշյանի մասնագիտական ուղին կինեմատոգրաֆում, ընտանեկան պատմությունը՝ ծանրաբեռնված Հայոց ցեղասպանության հիշողությամբ, և «Արամ» ֆիլմի ստեղծագործական մտահղացման ու արտադրության պատմությունը։

Ռեժիսուրայի ուղին
Նշվում է, որ Քեշիշյանը եկել է ռեժիսուրայի 16-ից ավելի տարիների ընթացքում հայտնի ֆրանսիական և միջազգային նախագծերի ասիստենտի աշխատանքից հետո («Ուրախ Զատիկ»՝ Ժ. Լոտների, «Կեցության անտանելի թեթևությունը»՝ Ֆ. Կաուֆմանի, «Ահի քաղաքը»՝ Ա. Բերբերյանի, «Տաքսի-2» և այլն), ինչը նրան հնարավորություն է տվել լիարժեք հասկանալ կինոարտադրության գործընթացը դեռևս մինչև սեփական սցենարի աշխատանքը սկսելը։

Ընտանեկան հիշողությունը և Ցեղասպանությունը
Հարցազրույցի զգալի մասը նվիրված է ռեժիսորի ծնողների կենսագրությանը՝ Օսմանյան կայսրությունից սերված, Ցեղասպանությունից փրկված և Ֆրանսիա գաղթած մարդկանց։ Ընդգծվում է.

• հոր տրավման, ով ձգտում էր առավելագույնս ինտեգրվել ֆրանսիական հասարակության մեջ և «մոռանալ իրեն որպես հայ».
• մոր թաքնված բողոքը հայ ժողովրդի նկատմամբ արված անարդարության դեմ.
• ընտանիքի անձնական ողբերգությունը՝ մի քանի երեխաների կորուստը, որն իր հետքն է թողել ֆիլմի սյուժեի վրա.
• ռեժիսորի կողմից զգացվող «պարտքը» համայնքի և նախնիների առջև, որը դարձել է ֆիլմի ստեղծման ներքին խթան։

«Արամ» ֆիլմի մտահղացումը և բովանդակությունը
Քեշիշյանը ֆիլմը բնութագրում է որպես «Ֆրանսիայի հայերի հիշողության ժառանգություն» և հայկական ինքնությունից երկար տարիների հեռացման համար քավության ակտ։ Ֆիլմի հիմնական թեմաներից են նշվում.

• 1975–1985 թվականների սփյուռքահայ ֆիդայիների պայքարը.
• սերունդների հակամարտությունը և հայր ու որդի հարաբերությունների ողբերգականությունը.
• Հայոց ցեղասպանության և դրա ճանաչման հարցը (որը ժամանակագրական առումով համընկել է սցենարի ավարտի և Ցեղասպանության՝ ֆրանսիական խորհրդարանի կողմից 2001 թվականին ճանաչման հետ).
• գիտակցված որոշում՝ էկրանին չներկայացնել մոր կերպարը, որի հանդեպ զգացմունքները մնում են գեղարվեստական մարմնավորման ոչ ենթակա ոլորտում։

Ֆիլմի անվանումը և դերասանների ընտրությունը
Առանձին քննարկվում է «Արամ» անվան խորհրդանշական նշանակությունը՝ ռեժիսորի հոր իսկական անունը, որը փոխարինվել էր ֆրանսերեն «Արման» տարբերակով՝ ասիմիլյացիայի նպատակով. այս անվան վերադարձը ֆիլմի տիտրում մեկնաբանվում է որպես ինքնության վերականգնման ակտ։ Անդրադարձ է կատարվում նաև դերասանների ընտրության հարցին. պրոդյուսերները, այդ թվում՝ Ժան-Պիեռ Բակրին և Անյես Ժաուին, պնդել են հրաժարվել հայտնի ֆրանսիացի դերասանի մասնակցությունից՝ ի օգուտ ավելի քիչ հայտնի կատարողների, որպեսզի պահպանվի հեղինակային մտահղացման ամբողջականությունը։

Եզրակացություն
Հոդվածն արձանագրում է, որ «Արամը» հայ սփյուռքի պատմության մեջ հազվագյուտ օրինակ է լիամետրաժ ֆիլմի, որն ուղղակիորեն և առանց փոխզիջումների անդրադառնում է Ֆրանսիայում հայ ժողովրդի պայքարի, ինքնության և հիշողության թեմային, — ստեղծագործություն, որի նշանակությունը, չնայած սկզբնական զուսպ ընդունելությանը, ժամանակի ընթացքում ավելի լիարժեք ճանաչում կստանա։