«Բանականությամբ և սրտով» (շարունակություն) - Հարցազրույց Վերժինե Սվազլյանի հետ

Հոդվածը բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վերժինե Սվազլյանի հետ հարցազրույցի շարունակությունն է՝ նվիրված նրա գիտական ուղուն հայ ազգագրության և բանահյուսության բնագավառում։ Զրույցի սկիզբը հրապարակվել է «ԱՆԻՎ» թիվ 2 (23), 2009 թ. հանդեսում։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հարցազրույցը կառուցված է որպես հետազոտողի կենսագրական և գիտական փորձի հաջորդական շարադրանք՝ ընդգրկելով Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի համակարգում կատարած աշխատանքի կիսադարից ավելի ժամանակահատվածը։ Տեքստի հիմքը կազմում են Վ. Սվազլյանի անձնական հուշերը՝ որպես գիտնական իր ձևավորման, ուսուցիչների, արխիվային գտածոների և դաշտային արշավախմբերի մասին։

Սարգիս Հայկունու արխիվի ճակատագիրը
Հարցազրույցում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում ազգագրագետ Սարգիս Հայկունու (1838–1908) ձեռագիր ժառանգության փրկության պատմությունը.

• կորած համարվող ձեռագրերը պահպանվել են գիտնականի դստեր՝ Ֆրանսիա արտագաղթած լինելու շնորհիվ.
• Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո արխիվը հանձնվել է խորհրդային ռազմագերիներին՝ հայրենիք վերադարձնելու նպատակով.
• լեյտենանտ Արազ Կարապետյանը, հայտնվելով սիբիրյան աքսորում, յոթ տարի պահպանել է փաստաթղթերը և հետագայում հանձնել դրանք երևանյան թանգարաններին։

Այս նյութերի հիման վրա Վ. Սվազլյանը 1965 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն՝ նվիրված Ս. Հայկունու՝ Արևմտյան Հայաստանի բանահյուսության ուսումնասիրության մեջ Գարեգին Սրվանձտյանցի ավանդույթների շարունակող Ս. Հայկունու կյանքին և գործունեությանը։

Դաշտային հետազոտություններ և գիտական գործունեություն
Խոսվում է Հայկական ՍՍՀ ԳԱ Գրականության ինստիտուտում և Հնագիտության ու ազգագրության ինստիտուտում կատարած աշխատանքի մասին.

• 1959 թվականի արշավախմբի մասնակցությունը Դոնի հայերի (Նոր Նախիջևան) մոտ, ովքեր պահպանել են ղրիմահայկական բարբառը.
• «Հայ ժողովրդական հեքիաթներ» բազմահատոր հրատարակության («Արցախ-Ուտիք», «Տարոն-Տուրուբերան», «Վան-Վասպուրական» հատորների) պատրաստմանը մասնակցությունը.
• շուրջ 16 հազար հայկական ժողովրդական քառյակների համակարգման վրա տարիների (18 տարի) տևած աշխատանքը՝ քանակական վերլուծության մեթոդների կիրառմամբ։

Մուսա լերան բանահյուսության ուսումնասիրությունը
Զգալի ուշադրություն է դարձված 1978 թվականի «Մուսալեռան բանահյուսության համաժամանակությունը և տարժամանակությունը» զեկուցմանը և դրան հաջորդած «Մուսա լեր» ժողովածուի («Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն» շարքի 16-րդ հատոր) հրատարակմանը։ Գրքում հավաքված են բանահյուսության տարբեր ժանրերի շուրջ 1500 նմուշներ՝ ապահովված լեզվաբանական, պատմական և սոցիոլոգիական մեկնաբանությամբ, բարբառի բառարանով և երգերի նոտագրություններով։

Հիմնական եզրակացություն
Հարցազրույցը ցույց է տալիս, որ Վ. Սվազլյանի գիտական գործունեությունը Գ. Սրվանձտյանցի և Ս. Հայկունու հիմնադրած հայ ազգագրության ավանդույթի նպատակասլաց շարունակությունն է և ուղղված է Արևմտյան Հայաստանի հայերի անհետացող մշակութային ժառանգության, նրանց բարբառների ու բանավոր հիշողության պահպանմանը։ Նրա աշխատանքը հաստատում է, որ սփյուռքի և հայրենադարձների բանահյուսության համակարգված գրառումը հայ ժողովրդի հավաքական հիշողության պատմական վերակառուցման անփոխարինելի աղբյուր է։