«Ուրֆայի հավաքածուն» - Ելենա ԳԱԼՈՅԱՆ

Ելենա Գալոյանի հոդվածը նվիրված է հայկական ավանդական ասեղնագործության ուրֆայի դպրոցին և ներկայումս Հայաստանի ազգային պատկերասրահում պահվող եզակի հավաքածուի ձևավորման պատմությանը։

Ներածություն և համատեքստ

Հեղինակը հայկական ասեղնագործության արվեստը դիտարկում է որպես ազգային մտածողությունն ու ժողովրդի գեղագիտական պատկերացումներն արտացոլող երևույթ։ Ասեղնագործության հայտնի կենտրոնների՝ Այրարատի, Սյունիքի, Թիֆլիսի, Կարինի, Վան-Վասպուրականի, Կոստանդնուպոլսի, Կիликիայի կողքին առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Ուրֆայի (Եդեսիայի)՝ Միջագետքի հին մշակութային ու առևտրական կենտրոնի, որը սերտորեն կապված է Մեծ Հայքի հետ, վարպետուհիների ստեղծագործությունը։

Պատմական տեղեկանք

Նշվում է, որ հայ բնակչությունը կազմել է Ուրֆայի բնակիչների հիմնական մասը (մոտ 47 հազար մարդ XII դարում), իսկ քաղաքն ինքը կապված է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հետ, ով այստեղ ստեղծել է հայոց այբուբենը։ Օսմանյան կայսրության կողմից XVI դարի սկզբին նվաճվելուց հետո քաղաքը անկում է ապրել, իսկ XX դարի սկզբի ողբերգական իրադարձությունները վտանգի տակ են դրել տեղական մշակույթի հուշարձանների, այդ թվում՝ ասեղնագործության նմուշների, պահպանությունը։

Հավաքածուի փրկության պատմությունը

Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հավաքածուի ձևավորման ու պահպանման պատմությանը.

• XIX դարի վերջին Ուրֆա են ժամանել միսիոներներ, որոնց թվում Կորինա Շատգլը կազմակերպել է ասեղնագործության արհեստանոց.
• գործը շարունակել է Կարեն Էպպեն, և արհեստանոցի արտադրանքը հայտնի է դարձել ԱՄՆ-ում և Անգլիայում.
• Բրունո Էկարտը նախաձեռնել է Գերմանիայում ծրագրվող ցուցահանդեսի համար ասեղնագործության նկարների ալբոմների ստեղծումը.
• Էկարտի ամուսնությունը ասեղնագործուհի Սաթենիկ Բեզիկյանի հետ և հետագա պատմական ցնցումները (Առաջին համաշխարհային պատերազմը, 1915 թ. իրադարձությունները) հանգեցրին նրան, որ հենց նա է պահպանել բնօրինակներն ու ալբոմները.
• Խորհրդային Հայաստան հայրենադարձվելուց հետո՝ Լիդիա Դուրնովոյի առաջարկով, նյութերը հանձնվել են թանգարանին, որտեղ ներկայումս պահվում են ասեղնագործության 73 բնօրինակ և 230 նկարված նմուշ։

Ուրֆայի ասեղնագործության գեղարվեստական առանձնահատկությունները

Հոդվածում վերլուծվում են XIX դարի վերջի – XX դարի սկզբի ուրֆայի ասեղնագործության ոճական գծերը.

• բուսական մոտիվների (երիցուկ, կակաչ, վարդ, նուռ և այլն) գերակշռությունը, որն արտացոլում է մարդու կապը բնության հետ.
• առանձին ծաղիկներից և ծաղկեփնջերից կազմված նախշեր, որոնք արձագանքում են միջնադարյան մանրանկարչության և արևմտաեվրոպական ասեղնագործության մոտիվներին.
• բուսական ձևերի երկրաչափականացման հազվագյուտ օրինակներ և թռչունների, թիթեռների, կարիճների եզակի պատկերներ.
• կրկնվող մոտիվների բացակայությունը՝ կոմպոզիցիոն ամբողջականության ու գծերի հավասարակշռության պահպանմամբ։

Առանձին քննարկվում է ասեղնագործության տեխնիկական կողմը՝ բարակ «մանուսա» կոչվող կտորի, գեղմ կարի, գունավոր մետաքսե և մետաղապատ թելերի կիրառումը, որոնք ստեղծում են փայլփլուն մակերևույթի էֆեկտ։

Եզրակացություն

Հեղինակը եզրակացնում է, որ ուրֆայի ասեղնագործությունը ինքնատիպ գեղարվեստական երևույթ է, որը օրգանապես ներգրավված է հայկական դեկորատիվ արվեստի ընդհանուր ավանդույթի մեջ և հասնում է դրա լավագույն նմուշների մակարդակին, ընդ որում՝ հավաքածուի պահպանումը հնարավոր է դարձել Սաթենիկ Բեզիկյանի անձնական սխրանքի շնորհիվ, ում ջանքերը թույլ են տվել սերունդներին հասցնել ազգային մշակութային ժառանգության արժեքավորագույն շերտը։