«Նեմրութ խառնարանում» - Հենրի ԼԻՆՉ

Հենրի Լինչի «Նեմրութի խառնարանում» հոդվածը նվիրված է հեղինակի՝ Վանա լճի ափին գտնվող Նեմրութ հրաբխի խառնարան կատարած արշավախմբի նկարագրությանը և այդ ճամփորդության ընթացքում կատարված նրա երկրաբանական, բնանկարային և ազգագրական դիտարկումներին։

Ներածություն և համատեքստ

Հրապարակումը սկսվում է Րաֆֆու «Կայծերից» վերցված մի էպիգրաֆով, որը Նեմրութ լեռը կապում է Հայկ նահապետի և նրա հաղթած Բել-Նեմրովդ տիտանի մասին հայկական առասպելաբանական ավանդույթի հետ. այսպիսով հեղինակն իր աշխարհագրական պատմությունը դնում է հայկական էպոսի մշակութային-պատմական շրջանակի մեջ։

Երթուղին և բնության դիտարկումները

Լինչը հաջորդաբար նկարագրում է դեպի խառնարան տանող ուղին՝ ուշադրություն դարձնելով.

• մուսուլմանական դամբարաններին (իքի-քյուբե) և Վանա լճին՝ իր փոփոխական երանգներով;
• արևմտյան բնանկարին տիրող հսկայական հրաբխային խառնարանին;
• հին լավայի հոսքերի հետքերին, որոնք որոշել են հովիտների երկրաձևաբանությունը՝ ինչը հեղինակին թույլ է տալիս եզրակացնել հարաբերական ժամանակագրության մասին. հովիտներն ավելի հին են, քան կարծրացած լավան;
• լեռան ստորոտի բուսական և կենդանական աշխարհին (պեմզայի ավազներ, օբսիդիան, կրիաներ, հայկական Թեղութ գյուղը)։

Բարձրանալը և տեսարանը հարթակից

Առանձին տեղ է զբաղեցնում խառնարան բարձրանալու նկարագրությունը՝ ուղեկցությամբ թուրքական հեծելազորի և հետևակի, որոնք ապահովում էին արշավախմբի անվտանգությունը։ Մոտ 7900 ոտնաչափ բարձրության վրա գտնվող հարթակից հեղինակը գրանցում է Վանա լճի արևմտյան ծովածոցերի, Սիփան լեռնազանգվածի և Քրդական լեռների համայնապատկերը՝ նշելով այս թերուսումնասիրված և քարտեզների վրա չարտացոլված շրջանի բացառիկ գեղատեսիլությունը։

Խառնարանի ներսը

Հանգուցային դրվագ է դառնում խառնարանի ներքին գոգավորության մեջ իջնելը, որը Լինչը բնութագրում է որպես.

• կարծրացած լավայի, հրաբխային փլուզումների ու գոյացումների քաոսային բնանկար;
• խառնարանի ներսում գտնվող քաղցրահամ ջրի լիճ, մաքուր և սառը (14° Ռեոմյուրով), որտեղ ձուկ չկա, բայց բնակվում են տզրուկներ ու քաղցրահամ ջրերի ծովախեցգետնիկներ;
• արահետների ընդարձակ ցանց, որը վկայում է քոչվոր բնակչության թաքուն ներկայության մասին՝ չնայած տեսանելի կայանատեղիների բացակայությանը, ինչը հեղինակը բացատրում է տեղացիների ժամանակավոր փախուստով՝ ռազմական ուղեկցող ջոկատի մոտենալու պատճառով։

Կենդանական աշխարհը և եզրափակիչ դիտարկումները

Հեղինակը նշում է միջատների (թիթեռների, այդ թվում՝ մախաոնների) առատությունը և արջերի հավանական առկայությունը, ինչպես նաև նկարագրում է արշավախումբն ուղեկցող ջոկատի գիշերային կենցաղը։

Հիմնական եզրակացություն

Հոդվածը Նեմրութի խառնարանը ներկայացնում է որպես դժվարամատչելի, երկրաբանորեն յուրահատուկ և թերուսումնասիրված տարածք, որը բնական գեղեցկությունը զուգակցում է վտանգավոր, քոչվոր և ավազակային բնակչություն թաքցնող վայրի համբավի հետ, և որի այցելությունը հնարավոր դարձավ միայն օսմանյան իշխանությունների աջակցության շնորհիվ։