«Վան» (շարունակություն) - Սերգեյ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

Սերգեյ Վարդանյանի հոդվածը նվիրված է Վան քաղաքի պատմությանը՝ որպես Հայաստանի պատմական մայրաքաղաքներից մեկի, և հանդիսանում է «Հայաստանի մայրաքաղաքները» գրքի գլխի շարունակությունը (հրապարակումը սկսվել է ԱՆԻՎ ամսագրի 2006 թվականի №1 (4) համարից)։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը հենվում է առաջնաղբյուրների լայն շրջանակի վրա՝ Անանուն Պատմիչի, Արծրունյաց պատմության շարունակողի վկայությունների, հայկական ձեռագրերի հիշատակարանների, վենետիկցի վաճառականների և ֆրանսիացի դեսպանների գրառումների, թուրք պատմիչներ Սոլաք-Զադեի և Չելեբիի աշխատությունների, ինչպես նաև Առաքել Դավրիժեցու մանրամասն նկարագրության վրա, վերականգնելով Վանի բազմադարյան պատմությունը Վասպուրական թագավորության դարաշրջանից մինչև XVII դար։

Ծաղկում Արծրունիների օրոք և Աղթամարի նստավայրը

Հատուկ ուշադրություն է դարձված Գագիկ Արծրունու թագավորության ժամանակաշրջանին (908-1021), որի ընթացքում.

• քաղաքն ապրում էր նոր ծաղկում արաբական տիրապետության անկումից հետո.
• Աղթամար կղզում կառուցվել էր արքունի նստավայրը՝ արհեստական ամբարտակով, նավահանգստով և հոյակապ պալատով.
• ճարտարապետ Մանվելը սկսել էր հռչակավոր Աղթամարի վանքի կառուցումը։

Անկախության կորուստ և պայքարի շարունակություն

Քննարկվում է Սենեքերիմ Արծրունու կողմից 1021 թվականին Վասպուրականի հանձնումը Բյուզանդիային և հետագա դարերի արշավանքները՝ սելջուկների, մոնղոլ-թաթարների, Լենգ-Թիմուրի և Իսկենդերի զորքերի։ Հեղինակն ընդգծում է հայերի պետականության ձգտման անընդհատությունը, որն իր մարմնավորումն է գտել Սմբատի 1466 թվականի թագադրման մեջ և Աղթամարի ինքնուրույն կաթողիկոսության գոյության մեջ մինչև 1895 թվականը, որը հովանավորում էր վասպուրականյան մանրանկարչության դպրոցի զարգացումը։

Վանի բերդը օսմանա-պարսկական պատերազմներում

Բերվում են վկայություններ XVI-XVII դարերում քաղաքի կրկնակի գրավումների մասին թուրքերի և պարսիկների կողմից, թուրք պատմիչների հիացած գնահատականները հայ ճարտարապետների վարպետության մասին, ինչպես նաև Վանի բերդի «անկործանելիության» նկարագրությունը Սուլեյման Կանունի սուլթանի նամակագրության մեջ։

1648 թվականի երկրաշարժը և սրբավայրերի վերականգնումը

Տեքստի զգալի մասը նվիրված է Առաքել Դավրիժեցու կողմից բազում մարդկային կյանքեր խլած ավերիչ երկրաշարժի մանրամասն նկարագրությանը և հետագայում եկեղեցիների ու վանքերի վերականգնմանը՝ վանեցի բարերարների՝ Ախիջան խոջայի և այլ մեկենասների ջանքերով։

Հիմնական եզրակացություն

Հոդվածն եզրակացնում է, որ նվաճումների, ավերումների և բնական աղետների անընդհատ շարքի հակառակ, Վանը դարերի ընթացքում պահպանել է հայ ժողովրդի հոգևոր և մշակութային կենտրոնի կարգավիճակը, իսկ նրա բնակիչների և մեկենասների կայունությունն ապահովել է տարածաշրջանի ճարտարապետական և ձեռագրական ժառանգության վերականգնման անընդհատությունը։