Սերգեյ Վարդանյան, «Վան» (շարունակություն)

Սերգեյ Վարդանյանի «Վան» հոդվածը (շարունակություն) «Հայաստանի մայրաքաղաքները» գրքի հերթական գլուխն է և նվիրված է Վան քաղաքի պատմությանը XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին, ինչպես նաև 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության ողբերգական իրադարձություններին՝ կապված քաղաքի հերոսական պաշտպանության հետ։ Հրապարակումը «Անիվ» ամսագրի նախորդ համարներում սկսված շարքի շարունակությունն է։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը իր պատումը կառուցում է աղբյուրների լայն շրջանակի վրա՝ ականատեսների հուշեր, դեպքերի մասնակիցների օրագրեր, XX դարասկզբի պարբերական մամուլի նյութեր («Մուրճ», «Մասիս», «Մշակ»), ինչպես նաև ճանապարհորդների և հետազոտողների (Պիեռ Ամեդե Ժոբեր, Գարեգին Սրվանձտյանց) աշխատություններ։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս վերստեղծել Վանի բազմաշերտ պատկերը՝ որպես Արևմտյան Հայաստանի առևտրական, մշակութային ու հոգևոր կենտրոն, միաժամանակ՝ և որպես ողբերգական պատմական իրադարձությունների ասպարեզ։

Վանը դարասկզբին. քաղաքը և նրա կյանքը

Հոդվածի այս մասում մանրամասն նկարագրվում է Վանի քաղաքային տեղագրությունը և առօրյա կենցաղը.
– քաղաքային թաղամասերի կառուցվածքը՝ Քաղաքամեջ և Այգեստան.
– Վանա լճի վրա ծավալված առևտրական և նավագնացական գործունեությունը.
– կրթական համակարգը (տարբեր դավանանքների 25 դպրոց) և գրատպությունը (24 թերթ՝ հինգ տպարանում).
– կրոնական ու մշակութային կյանքը, ներառյալ հոգևորականության գործունեությունը և Արամ Մանուկյանի ընդհատակյա աշխատանքը.
– հայրենիքից դուրս աշխատող վանեցիների դրամական փոխանցումների շնորհիվ ապահովված տնտեսական բարգավաճումը։

Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Այգեստանի նկարագրությանը՝ որպես բնության և մարդկային աշխատանքի ներդաշնակության խորհրդանիշ, փոխանցված ժամանակակիցների պոետական վկայությունների միջոցով։

Վանի պաշտպանությունը 1915 թվականին

Հոդվածում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում 1915 թվականի գարնանը Վանի հայ բնակչության հերոսական ինքնապաշտպանության նկարագրությունը՝ սկսվող ցեղասպանության պայմաններում.
– Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբից Վասպուրականի հայերի կողոպուտն ու նրանց հանդեպ բռնությունը.
– քաղաքի պաշարումը տասներկուհազարանոց թուրք-քրդական զորքով.
– Քաղաքամեջում և Այգեստանում Ռազմական ինքնապաշտպանական մարմինների ստեղծումը.
– մատակարարման, բժշկական օգնության և զինագործության կազմակերպումը.
– պաշտպանների կայունությունը, ովքեր զինված նվազագույն զինամթերքով դիմադրում էին կանոնավոր բանակին ու հրետանուն։

Հեղինակը բերում է պաշտպանության մասնակիցների՝ Հայկ Կոսոյանի, Օնիկ Մխիթարյանի, Ա. Փոհարյանի փաստագրական վկայությունները, որոնք փոխանցում են կատաղի մարտերի մթնոլորտն ու քաղաքի պաշտպանների անկոտրում ոգին։

Եզրակացություն

Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ 1915 թվականի Վանի պաշտպանությունը դարձավ ցեղասպանության քաղաքականությանը հայ բնակչության կազմակերպված դիմադրության վառ օրինակներից մեկը՝ ցուցադրելով ազգային բարձր համախմբվածություն, նվիրվածություն և ինքնակազմակերպման ունակություն մահացու վտանգի առջև։ Միաժամանակ հեղինակն ընդգծում է նախապատերազմյան Վանի մշակութային-պատմական արժեքը՝ որպես հայկական քաղաքակրթության կարևորագույն կենտրոններից մեկի, որի ավերումը դարձավ անդառնալի կորուստ հայ ժողովրդի համար։