«Վան» - Սերգեյ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

Սերգեյ Վարդանյանի «Վան» հոդվածը նվիրված է աշխարհի հնագույն քաղաքներից մեկի՝ լեգենդար ուրարտական և հայկական մայրաքաղաք Թուշպա-Վանի ուսումնասիրության և կայացման պատմությանը՝ XIX դարի առաջին եվրոպական հետազոտական արշավախմբերից մինչև քաղաքի թագավորական պատմության հնագույն դարաշրջանները։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը շարադրանքը կառուցում է երկու հարթությունում՝ վանական սեպագրի գիտական հայտնագործության պատմության և հին քաղաքի կյանքի պատմական վերականգնման։ Աղբյուրագիտական հիմքը կազմում են եվրոպացի ճանապարհորդների և հնագետների վկայությունները, Գարեգին Սրվանձտյանցի գրառումները, Մովսես Խորենացու, Փավստոս Բուզանդի և Թովմա Արծրունու երկերը, ինչպես նաև ասորեստանյան և ուրարտական սեպագիր տեքստերի տվյալները։

Վանական սեպագրի վերծանման պատմությունը
Հեղինակը հետևում է գիտական հայտնագործությունների ժամանակագրությանը.

առաջին բացահայտողը համարվում է Ֆրիդրիխ Շուլցը (1827–1829), որը զոհվել է քրդերի ձեռքով՝ տասնյակ արձանագրություններ պատճենելուց հետո.
Հենրի Ռոուլինսոնը և Օսթին Հենրի Լեյարդը 1830–1850-ական թվականներին շարունակել են հուշարձանների պատճենումն ու ուսումնասիրությունը.
բրիտանական հյուպատոս Քլեյթոնը և Օրմուզդ Ռասամը 1870-ականներին կատարել են պեղումներ, որոնք, ըստ Սրվանձտյանցի վկայության, ուղեկցվել են գտածոների զանգվածային կողոպուտով և դրանց ապօրինի վերավաճառքով.
սեպագրի վերջնական վերծանումը պատկանում է օքսֆորդյան պրոֆեսոր Ա. Սեյսին (1882 թ.)։

Առանձին կերպով նշվում է հայ հետազոտողների՝ Մեսրոպ Սմբատյանցի, իսկ ավելի ուշ՝ Տեր-Ավետիսյանի, Կազնակովի, Հովսեփ Օրբելու և Նիկողայոս Մառի ավանդը, ովքեր աշխատել են Վանում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։

Շամիրամի լեգենդը և պատմական իրականությունը
Հեղինակը համադրում է Խորենացու ավանդազրույցը Շամիրամ (Սեմիրամիս) թագուհու մասին, որին ժողովրդական հիշողությունը վերագրել է քաղաքի կառուցումը, ուրարտական թագավորների իրական գործերի հետ՝ առաջին հերթին Սարդուրի I-ի, ով հիմնադրել է Շիվինի աստծու տաճարը, և Մենուա I-ի, 70–80 կիլոմետրանոց հսկայական ջրանցքի և Վանի հայտնի «կախովի այգիների» ստեղծողի։

Թուշպա-Վանի քաղաքական պատմությունը
Հետագծվում է քաղաքի ճակատագիրը դարերի ընթացքում.

Սարդուրի II-ի պարտությունը Թիգլաթպալասար III-ից (մ.թ.ա. 743 թ.) և մայրաքաղաքի տեղափոխումը Ռուսախինիլի.
Հայաստանի անկախության կորուստը և վերականգնումը Երվանդ Սակավակյացի օրոք, ով քաղաքը վերանվանել է Երվանդավան.
Վանի ծաղկումը Տիգրան Մեծի ժամանակ.
քաղաքի ավերումը պարսից Շահպուհ II արքայի կողմից 368–369 թթ.՝ բնակչության զանգվածային գերեվարմամբ։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ Վանի պատմությունը հանդիսանում է ավերումների ու վերածնունդների անընդմեջ շղթա. չնայած բազմակի նվաճումներին, բնակչության տեղահանություններին և հնագիտական ժառանգության կորստին՝ անվերահսկելի պեղումների ու գտածոների կողոպուտի հետևանքով, քաղաքը միշտ վերականգնել է հայկական պետականության կարևորագույն քաղաքական և մշակութային կենտրոնի իր դերը։ Հեղինակը նշում է, որ Վանի՝ որպես հայկական մայրաքաղաքի հետագա ճակատագրի մասին պատումը կշարունակվի հրատարակության հաջորդ համարում։