«Ամենուր անհրաժեշտ է գիտակցվածություն» - հարցազրույց Ռայմոն Քեվորքյանի հետ

Դիանա Ստեփանյանի հոդվածը նվիրված է հայ ծագումով ֆրանսիացի պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր Ռայմոն Հարություն Քևորքյանի հետ հարցազրույցին, ով նորագույն պատմության մասնագետ է, դասավանդում է Փարիզ VIII համալսարանի Ֆրանսիական աշխարհաքաղաքականության ինստիտուտում, Նուբարի գրադարանի ֆոնդերի պահապանն է և «Ժամանակակից հայ պատմություն» ամսագրի խմբագիրը։

Զրույցի համատեքստը և հանգամանքները
Նյութը կառուցված է հետազոտողի հետ երկու հանդիպումների հիման վրա՝ Փարիզի Նուբարի գրադարանում և Անթիլիասում կայացած՝ Կիլիկյան Հայաստանի մշակույթին նվիրված միջազգային գիտաժողովում։

Նուբարի գրադարանը՝ որպես գիտական և հիշատակի հաստատություն
Հարցազրույցի զգալի մասը բացահայտում է 1928 թվականին Պողոս Նուբարի (ֆինանսական բաղադրիչ) և Արամ Անդոնյանի (մտավոր բաղադրիչ, առաջին տնօրեն) կողմից հիմնադրված գրադարանի պատմությունն ու գործառույթները։ Քևորքյանը նշում է.

• ֆոնդերի եզակիությունը՝ շուրջ 40 000 գիրք, 1500 պարբերական հրատարակություն, 10 000 լուսանկար, Հայկական հարցին և Ցեղասպանությանը վերաբերող արխիվային նյութեր.
• գրադարանի կարգավիճակը՝ որպես Ֆրանսիայում միակ մասնագիտական հայագիտական հետազոտական կենտրոն.
• օգտագործողների չորս կատեգորիա՝ ուսանողներ, գիտնականներ, «լուսավորված սիրողներ» և լրագրողներ.
• գրադարանի դերը՝ որպես միջառարկայական գիտական փոխանակման հարթակ (հայագիտություն, թյուրքագիտություն, իրանագիտություն)։

Հետազոտական ուղին և «Հայոց ցեղասպանությունը» գիրքը
Քևորքյանը պատմում է Ֆրանսիայի Ազգային գրադարանում 17-ամյա աշխատանքից Նուբարի գրադարանում գործունեության անցնելու մասին, ինչը հնարավորություն տվեց ազատ մուտք ունենալ արխիվներ և պայմանավորեց «Le Génocide des Arméniens» (2006) հիմնարար աշխատության վրա 20-ամյա աշխատանքը։

Ցուցահանդեսային գործունեություն
Առանձին բաժին նվիրված է խոշոր ցուցահանդեսների կազմակերպմանը՝ «Հայաստանը Արևմուտքի և Արևելքի միջև» (1996), «Անին՝ հազարամյա Հայաստանի մայրաքաղաքը» (2001) և 1917–1939 թվականների Մերձավոր Արևելքի հայ փախստականներին նվիրված ցուցահանդեսը (Բեյրութ, ապա Փարիզ, 2007)՝ որպես եղանակ լայն հասարակությանը ներկայացնելու Հայաստանի կերպարը ոչ միայն որպես Ցեղասպանության զոհ, այլև որպես հնագույն քաղաքակրթություն։

Ընտանեկան պատմություն և մասնագիտական ձևավորում
Քևորքյանը նկարագրում է Ցեղասպանությունը վերապրած իր ընտանիքի ողբերգական ճակատագիրը, Փարիզի Մխիթարյան վարժարանում կրթությունը, Սորբոնում ատենախոսության պաշտպանությունը և հետագա անցումը Թուրքիայի և հետօսմանյան տարածքի համալսարանական աշխարհաքաղաքական մասնագիտացմանը։

Հարցազրույցի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ անհրաժեշտ է գիտական և մշակութային գիտելիքի գիտակցված փոխանցումը հետազոտողների նոր սերնդին, քանի որ առանց հաջորդների պատրաստման՝ ավագ սերնդի հայագետների ձեռքբերումները ռիսկի են ենթարկվում մնալ չպահանջված։