«Հայաստանի ելնող առյուծները» - Սամվել ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Статья Самвела Григоряна «Հայաստանի հառնող առյուծները» նվիրված է հայկական ժամանակակից գերբագիտության և դրոշագիտության վիճակի քննադատական վերլուծությանը, ինչպես նաև հայ պետականության ավելի քան երկու հազարամյա հարուստ խորհրդանշական ավանդույթի հետ շարունակականության կորստի խնդրին։

Ներածություն և խնդրի ձևակերպում

Հեղինակը մատնանշում է ցայտուն հակասությունը հայկական պատմական էմբլեմատիկայի՝ զինանշանների, դրոշների, դինաստիական նշանների վեհության և Հայաստանի Հանրապետությունում ժամանակակից գերբագիտական պրակտիկայի ցածր որակի միջև, սկսած հենց պետական զինանշանից ու դրոշից և վերջացրած մարզերի ու քաղաքների խորհրդանշանով։ Այս իրավիճակի պատճառը, ըստ հեղինակի, համատարած գերբագիտական անգրագիտությունն է և պետական խորհրդանիշների բնույթի մասին տարածված մոլորությունները։

Հիմնական դրույթ. գիտելիքի առաջնահերթությունը պատկերի նկատմամբ

Հոդվածի կենտրոնական թեզը այն մոտեցման քննադատությունն է, երբ զինանշանի կամ դրոշի ստեղծումը վստահվում է «հայրենասիրությամբ ոգեշնչված նկարչին»՝ առանց հաշվի առնելու նրա իրազեկվածությունը գերբագիտության և դրոշագիտության՝ որպես ինքնուրույն պատմական գիտակարգերի, բնագավառում։ Հեղինակն ընդգծում է.

• զինանշանը, առաջին հերթին, բլազոն է՝ հատուկ լեզվով արված հակիրճ նկարագրություն, իսկ պատկերը երկրորդական է իմաստային բանաձևի նկատմամբ;
• Քեմդենի հռչակավոր մագաղաթի (մոտ 1280 թ.) պատմական օրինակը, որտեղ առկա է հայոց արքայի զինանշանի բլազոնը, հաստատում է բանավոր նկարագրության առաջնայնությունը պատկերի նկատմամբ;
• գեղարվեստական տաղանդն ինքնին չի երաշխավորում որակյալ պետական խորհրդանիշի ստեղծումը, եթե բացակայում են պատմական և գերբագիտական գիտելիքները։

Մարտիրոս Սարյանի դեպքը

Հոդվածի զգալի մասը նվիրված է Մարտիրոս Սարյանի գերբագիտական և դրոշագիտական ստեղծագործության վերլուծությանը՝ որպես գիտելիքի փոխարինման ցուցադրական օրինակ գեղարվեստական ոգեշնչմամբ.

• 1919 թվականի «ծիածանագույն դրոշը», որը Սարյանն առաջարկել էր Ա. Խատիսյանին, զուրկ է պատմական և ազգային հիմնավորումից և ողջամտորեն մերժվել է;
• Խորհրդային Հայաստանի «զինանշանը», ստեղծված նույն հեղինակի կողմից, դե յուրե զինանշան էր, սակայն դե ֆակտո չէր համապատասխանում գերբագիտության կանոններին՝ ըստ էության հանդիսանալով նկարչական կոմպոզիցիա;
• Արարատի պատկերը այս «զինանշանի» վրա զուրկ է ջրհեղեղի ու տապանի աստվածաշնչյան խորհրդանշանից, որը առկա է ՀՀ ժամանակակից զինանշանում, ինչը այս պատկերները դարձնում է խորհրդանշական տեսանկյունից տարբեր։

Պետականության թեմայի փոխարինման խնդիրը

Հեղինակը զգուշացնում է խորհրդային էմբլեմային՝ որպես պետական խորհրդանիշի, վերադարձի նախաձեռնություններից՝ հիպերտրոֆիկ պատկերված լեռան մեջ տեսնելով հին հայկական թագավորությունների առյուծային ու արծվային էմբլեմաներով ներկայացված պատմական հայ պետականության թեմայի մղումը մի կողմ։ Նման փոխարինումը, ըստ հեղինակի, վտանգավոր կերպով տեղավորվում է «առանց պետականության ժողովրդի» հայեցակարգի մեջ։

Եզրակացություն

Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ արժանավայել պետական խորհրդանիշների ստեղծումը պահանջում է ոչ թե գեղարվեստական ոգեշնչում, այլ պատմության, գերբագիտության և դրոշագիտության խորը իմացություն, իսկ ազգային խորհրդանիշներն ու պետականության նշանները Հայաստանի զինանշանում պետք է ոչ թե հակադրվեն, այլ ներդաշնակորեն լրացնեն միմյանց։