«Բառերի ընտրությունը» - Հարցազրույց Միհրան Դաբաղի հետ
Արմեն Հեչոյանի հոդվածը նվիրված է Բոխումի համալսարանի Սփյուռքի և ցեղասպանության հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրեն, պրոֆեսոր Միհրան Դաբաղի հետ հարցազրույցին, որում քննարկվում է լեզվի, հիշողության և Հայոց ցեղասպանության ճանաչման քաղաքականության հետ կապված խնդիրների համալիրը։
Ներածություն և զրույցի համատեքստ
Զրույցի ելակետը դառնում է պատմաբան Թաներ Աքչամի Լիբանան կատարած այցի և Կիլիկիո Կաթողիկոսարանում նրան արված հանդիսավոր ընդունելության քննադատական վերլուծությունը։ Մ. Դաբաղը նման ժեստերի մեջ տեսնում է հայ սփյուռքի «պարտվողական գիտակցության» դրսևորում, որը հակված է օտար հետազոտողներին միջնորդի կարգավիճակ վերապահել՝ դրանով իսկ ինքն իրեն դատապարտելով խնդրողի դիրքին։
Առանցքային դրույթ. ուշադրություն բառերին
Հարցազրույցի կենտրոնական թեզը Ցեղասպանության շուրջ քննարկումներում տերմինաբանական ճշգրտության անհրաժեշտությունն է։ Պրոֆեսորը քննադատում է Արամ Կաթողիկոսի կողմից հայ-թուրքական հարաբերությունների առնչությամբ «նորմալացում», «հաշտեցում» և «սխալ» հասկացությունների գործածությունը՝ նշելով, որ.
- զոհի և դահճի հարաբերությունները երբեք չեն կարող դառնալ «նորմալ».
- Ցեղասպանությունը պատերազմ չէ, որից հետո հնարավոր լինի «հաշտություն».
- Ցեղասպանության բնութագրումը որպես «սխալ» ժխտում է հայերի բնաջնջման համակարգային բնույթը՝ որպես թուրքական ազգային նախագծի հիմք։
Վերլուծության թեմատիկ ուղղությունները
Հետագայում քննարկվում են մի քանի փոխկապակցված հարցեր.
- Ցեղասպանության փիլիսոփայական և գրական իմաստավորման պակասը, թեմայի հանգեցումը բացառապես ճանաչման քաղաքական պահանջին.
- Սփյուռքում «ազգայնականների» և «երկխոսականների» միջև ճեղքվածքը, որը, ըստ Մ. Դաբաղի, մեծապես ձևավորվում է Հրանտ Դինքի կերպարի շուրջ ծավալվող թուրքական դիսկուրսով.
- Աշխարհաքաղաքական համատեքստը, որում Հայոց ցեղասպանության հարցը արևմտյան պետությունների կողմից ընկալվում է որպես «խոչընդոտ» Կովկասում և Մերձավոր Արևելքում հարաբերությունների նոր կազմաձևման համար.
- Այն թեզը, որ Ցեղասպանության փորձառությունը ժամանակակից Հայաստանի համար ոչ թե «բեռ» է, այլ «վահան», որը երկրին տալիս է եզակի կարգավիճակ միջազգային ուշադրության մեջ.
- Հայաստանում իրականում Ցեղասպանության բավարար գիտական ուսումնասիրության պակասի և եվրոպական հետազոտական դիսկուրսի հետ երկխոսության բացակայության քննադատությունը.
- «Ցեղասպանության թանգարան» հասկացության խնդրայնացումը՝ որպես չավարտված, շարունակվող տրավմայի բնույթին անհամապատասխան.
- «Ցեղասպանություն» եզրույթի ինֆլյացիոն, «մետոնիմիկ» գործածության վտանգը կոլեկտիվ բռնության տարբեր ձևերի նկատմամբ, ինչը հանգեցնում է հասկացության արժեզրկմանը և Հայոց ցեղասպանության ճանաչման դիրքերի թուլացմանը։
Եզրակացություն
Հարցազրույցի վերջնական եզրահանգումն այն է, որ անհրաժեշտ է քաղաքական բռնության ձևերի խիստ գիտական և հասկացութային տարբերակում՝ պահպանելով ցեղասպանության կատեգորիայի եզակիությունը միջազգային-իրավական և պատմական համատեքստում։ Մ. Դաբաղն ընդգծում է, որ 1915–1916 թվականների ողբերգության իրական իմաստավորումը պահանջում է ոչ միայն պատմական ապացույցներ, այլև խորը փիլիսոփայական, գրական և մտավոր ընկալում, իսկ հայկական «ՈՉ»-ի պահպանումը՝ որպես սկզբունքային, չուրացված դիրքորոշում, դիտարկվում է որպես ազգի կոլեկտիվ հիշողության և արժանապատվության պահպանման պայման։
Հարցազրույց պատմաբան Միհրան Դաբագի հետ այն մասին, թե ինչու «նորմալացում», «հաշտություն» և «ցեղասպանություն» բառերը չեն կարող անզգույշ գործածվել, և ինչ է կորչում դրանց աղավաղման հետևանքով Հայոց ցեղասպանության հիշողության և ճանաչման համար։
Ցեղասպանության մասին խոսքի կարգապահություն