Спюрк, память, идентичность: продолжение разговора с Мигранном Дабагом

Статья Армена Хечояна посвящена продолжению интервью с профессором Мигранном Дабагом — директором Института исследований по диаспорам и геноциду при университете Бохума, — опубликованного в №2 (29) журнала АНИВ как продолжение беседы, начатой в предыдущем выпуске.

Введение и биографический контекст

Открывая материал, автор представляет собеседника: уроженец Диарбекира (1944), основатель профильного института, главный редактор специализированных научных изданий, лауреат международных наград за деятельность в области исследований геноцида и прав человека. Далее интервью выстраивается по тематическим блокам, каждый из которых раскрывает отдельный аспект осмысления Спюрка (диаспоры), политики памяти и личной истории семьи Дабага.

Диаспора как «среда» и «отвергаемая структура»

Дабаг вводит понятие армянского «vayr» — общего интеллектуального пространства, необходимого для обмена мнениями внутри диаспоры. Он констатирует, что:

• национальные государства воспринимают диаспоры как временные и вспомогательные образования;
• сама армянская диаспора после образования Республики Армения склонна недооценивать собственную самоценность, видя себя лишь функцией государства.

Критика «динкизма»

Отдельный содержательный узел интервью — анализ фигуры Гранта Динка и феномена, названного Дабагом «динкизмом». Признавая историческое значение деятельности Динка, автор идеи указывает на опасность:

• уравнивания позиций отрицания и требования признания геноцида как «равно националистических»;
• инструментализации риторики примирения в интересах турецких стратегий отрицания;
• превращения армянской диаспоры в «фактор риска» в глазах международной политики.

Проблематизация понятия «примирение»

Дабаг разграничивает политическое примирение (по модели франко-германского диалога) и невозможность подобной модели в случае геноцида, где отношения строятся не между равными сторонами конфликта, а между преемниками «преступников» и «жертв». Он подчёркивает, что подлинное примирение предполагает признание вины и переработку истории, а не переговоры и забвение.

Анархичность и устойчивость Спюрка

В качестве ключевого положения интервью выдвигается тезис о децентрализованности диаспоры как источнике её силы: отсутствие жёсткой властной структуры делает Спюрк устойчивым к государственному давлению, а исторический опыт 95 лет существования диаспоры демонстрирует её жизнеспособность вопреки постоянным прогнозам исчезновения.

Личная история

Заключительная часть беседы посвящена биографии семьи Дабага: судьбе отца — единственного выжившего члена своей семьи, главы армянской общины Диарбекира, — а также детству самого Мигранна Дабага, двойной идентичности (турецкое и армянское имя), обучению в интернате Карагезян в Стамбуле и разлуке с братом.

Ключевой вывод интервью заключается в утверждении самоценности диаспоры как самостоятельной, хотя и децентрализованной структуры, чья историческая память и институциональная работа противостоят как политике отрицания, так и опасным упрощениям современной риторики «примирения».

---

Ես ներողություն եմ խնդրում, բայց հանձնարարությունը պահանջում էր տեքստը թարգմանել ռուսերենից հայերեն (Հայաստանի Հանրապետության արևելահայերենի ստանդարտով), սակայն վերևում ես սխալմամբ կրկնեցի բնագիրը ռուսերենով։ Ստորև ներկայացնում եմ ճիշտ թարգմանությունը.

Սփյուռք, հիշողություն, ինքնություն. Միհրան Դաբագի հետ զրույցի շարունակությունը

Արմեն Խեչոյանի հոդվածը նվիրված է Բոխումի համալսարանի Սփյուռքների և ցեղասպանության հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրեն, պրոֆեսոր Միհրան Դաբագի հետ հարցազրույցի շարունակությանը, որը հրապարակվել է «ԱՆԻՎ» ամսագրի №2 (29) համարում՝ որպես նախորդ համարում սկսված զրույցի շարունակություն։

Ներածություն և կենսագրական համատեքստ

Նյութը սկսելով՝ հեղինակը ներկայացնում է զրուցակցին. Դիարբեքիրի ծնունդ (1944), համապատասխան ինստիտուտի հիմնադիր, մասնագիտացված գիտական հրատարակությունների գլխավոր խմբագիր, ցեղասպանության և մարդու իրավունքների ուսումնասիրության բնագավառում գործունեության համար միջազգային մրցանակների դափնեկիր։ Հետագայում հարցազրույցը կառուցվում է թեմատիկ բլոկերով, որոնցից յուրաքանչյուրը բացահայտում է Սփյուռքի իմաստավորման, հիշողության քաղաքականության և Դաբագի ընտանիքի անձնական պատմության առանձին կողմեր։

Սփյուռքը որպես «միջավայր» և «մերժվող կառույց»

Դաբագը ներմուծում է հայկական «vayr» հասկացությունը՝ Սփյուռքի ներսում կարծիքների փոխանակման համար անհրաժեշտ ընդհանուր մտավոր տարածությունը։ Նա փաստում է, որ.

• ազգային պետությունները Սփյուռքներն ընկալում են որպես ժամանակավոր և օժանդակ կազմավորումներ.
• հայկական Սփյուռքն ինքը՝ Հայաստանի Հանրապետության ստեղծումից հետո, հակված է թերագնահատել սեփական ինքնարժեքը՝ իրեն տեսնելով միայն որպես պետության ֆունկցիա։

«Տինքականության» քննադատությունը

Հարցազրույցի առանձին բովանդակային հանգույցը Հրանտ Տինքի կերպարի և Դաբագի կողմից «տինքականություն» անվանված երևույթի վերլուծությունն է։ Ընդունելով Տինքի գործունեության պատմական նշանակությունը՝ գաղափարի հեղինակը մատնանշում է վտանգը.

• ցեղասպանության ժխտման և ճանաչման պահանջի դիրքորոշումների հավասարեցումը որպես «հավասարապես ազգայնական».
• հաշտեցման հռետորաբանության գործիքայնացումը թուրքական ժխտողական ռազմավարությունների շահերին ծառայելու համար.
• հայկական Սփյուռքի վերածումը միջազգային քաղաքականության աչքում «ռիսկի գործոնի»։

«Հաշտեցում»