«Եդեմի երկիրը» - Ռուբեն Ատոյան

Ռուբեն Աթոյանի հոդվածը նվիրված է Աստվածաշնչյան երկրային Դրախտի՝ Հայկական լեռնաշխարհում տեղորոշման բազմադարյան պատմաաշխարհագրական ավանդույթի վերլուծությանը և դրա հետ կապված աստվածաբանական, բանասիրական և քարտեզագրական սկզբնաղբյուրների քննությանը:

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը հենվում է սկզբնաղբյուրների լայն շրջանակի վրա՝ աստվածաշնչյան տեքստ (Ծննդոց գիրքը հրեերեն, հունարեն և հայերեն թարգմանություններով), հայրաբանական էկզեգեզա, միջնադարյան տիեզերագրական տրակտատներ և քարտեզագրության պատմության ժամանակակից հետազոտություններ, մասնավորապես՝ Ալեսանդրո Սկաֆիի «Mapping Paradise» մենագրությունը (2006): Հոդվածի մեթոդը Դրախտի մասին Եդեմի պատմության աստվածաբանական, լեզվաբանական և աշխարհագրական մեկնաբանությունների համեմատական վերլուծությունն է:

Դրախտի մասին պատկերացումները. երեք ավանդույթ

Հղում կատարելով Ս. Ավերինցևին՝ հեղինակը քրիստոնեական ավանդույթում առանձնացնում է Դրախտի ընկալման երեք գիծ՝ որպես այգի, որպես քաղաք (Երկնային Երուսաղեմ) և որպես երկնային ոլորտներ: Հոդվածը կենտրոնացած է բացառապես առաջին գծի վրա՝ երկրային Եդեմի մասին պատկերացման վրա:

Այլաբանական և բառացի մեկնաբանություններ

Քննարկվում են երկու հիմնական մոտեցում.

• այլաբանական (Փիլոն Ալեքսանդրացի), որը Եդեմն ու գետերը մեկնաբանում է որպես առաքինությունների խորհրդանիշներ.
• բառացի-աշխարհագրական, որը ձգտում է հաստատել Դրախտի իրական տեղադրությունը և նրա անհաղթահարելի սահմանները (պատ, կրակե օղակ, լեռների և անապատների գոտի):

Դրախտային գետերի հարցը

Հոդվածի առանցքային հարցը դառնում է Աստվածաշնչյան չորս գետերի՝ Փիսոնի, Գեհոնի, Քիդեկելի (Տիգրիս) և Եփրատի ինքնությունը: Հեղինակը նշում է, որ վստահորեն տեղորոշելի են միայն Տիգրիսն ու Եփրատը, որոնք սկիզբ են առնում Հայկական լեռնաշխարհում, մինչդեռ Փիսոնն ու Գեհոնը հետազոտողների կողմից նույնացվել են ինչ Նեղոսի և Գանգեսի, ինչ Դանուբի հետ, ինչը հարուցել է աշխարհագրական հակասություններ և ստիպել հեղինակների մի մասին վերադառնալ տեքստի այլաբանական ընկալմանը:

Դրախտի տեղորոշման հայկական տարբերակը

Հոդվածում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում XVI–XVIII դարերի եվրոպական ավանդույթի քննությունը, որը Եդեմը կապել է Հայաստանի հետ.

• Ֆաուստո դա Լոնջանոյի (1544) հիշատակությունը Արաքսի և Կուրի նույնացման մասին Փիսոնի և Գեհոնի հետ.
• Մարմադյուկ Կարվերի տրակտատը (XVII դ.), որը կազմել է Դրախտի սխեմատիկ քարտեզ՝ հենվելով Մեծ Հայքի պտղոմեոսյան քարտեզի վրա, և Եդեմի այգին տեղադրել Մասիուս լեռան և Անտիտավրոսի միջև ընկած տարածքում (Սոփենե).
• այս ուսումնասիրական գծի շարունակությունը ֆրանսիացի աբբա Օգյուստեն Կալմեի կողմից:

Եզրակացություն

Աթոյանը ցույց է տալիս, որ, չնայած միջնադարյան և վաղնջամոդեռն կառուցումների բազմազանությանն ու հակասականությանը, կայուն է մնում աստվածաշնչյան Եդեմը հենց Տիգրիսի և Եփրատի ակունքների, այսինքն՝ Հայկական լեռնաշխարհի հետ կապելու միտումը: Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ Դրախտի հայկական տեղորոշումը հենվում է ոչ միայն աստվածաշնչյան տեքստի, այլև XVI դարից սկսած՝ դրա օգտին հետևողականորեն ճշգրտված աշխարհագրական, բանասիրական և քարտեզագրական փաստարկների կայուն եվրոպական գիտական ավանդույթի վրա: