«Պասխալիս Յակուբովիչի կյանքն ու աշխատանքը» - Մարիա ԽՄԵԼԵՎՍԿԱ-ՅԱԿՈՒԲՈՎԻՉ

Մարիա Խմելևսկա-Յակուբովիչի հոդվածը նվիրված է Պասխալիս Յակուբովիչի՝ հայազգի ձեռնարկատիրոջ, հայտնի լիպկովյան կունտուշային գոտիների արտադրամասի հիմնադրի կյանքին և գործունեությանը, որի արտադրանքը պահպանվել է Վարշավայի և Մոսկվայի թանգարանային հավաքածուներում։

Ներածություն և համատեքստ
Հեղինակը սկսում է կունտուշային գոտիների նկարագրությամբ որպես XVIII դարի լեհական ազնվականական հագուստի կարևոր տարր, որոնց արտադրությունը կատարվում էր «պարսկերեն» (persiarnia) կոչվող արհեստանոցներում՝ օսմանյան և պարսկական իրերի նմուշով։ Բազմաթիվ արտադրական կենտրոնների շարքում (Սլուցկ, Կորեց, Գրոդնո, Կրակով, Գդանսկ և այլն) «Paschalis» ապրանքանիշը առանձնանում էր որպես ամենաբարձր որակի նշան։

Կենսագրություն և ձեռնարկատիրական գործունեություն
Պասխալիս Յակուբովիչը, հայ ազգությամբ, ծագումով Թոքաթից, ժամանել է Ռեչ Պոսպոլիտա և դարձել հաջողակ վաճառական ու ֆինանսիստ։ Նրա գործունեության հիմնական ուղղություններն էին՝

• արևելյան ապրանքների առևտուրը (մետաքս, պարսկական շալեր, ծխախոտ)．
• Անտոնի Կրեգերի և Մացիեյ Լուկասևիչի հետ խանութների համատեղ տնօրինումը．
• հաճախորդների կազմը՝ ազնվականությունից և արքունիքից, ներառյալ ինքը՝ Ստանիսլավ Օգոստոսը．
• ներդրումները Վարշավայի, Կրակովի և Բրոդիի անշարժ գույքում։

Մանուֆակտուրան Լիպկովում
Հեղինակը հատուկ ուշադրություն է դարձնում «պարսկերենի» հիմնադրմանը՝ սկզբում Վարշավայի Պովիսլե թաղամասում, ապա ավելի ընդարձակ մասշտաբով Լիպկովում, որտեղ գեղարվեստական ղեկավարությունն իրականացնում էր լիոնացի մասնագետ Ֆրանցիսկ Սելիմանը։ Գոտիներն հյուսվում էին ներմուծված հումքից և համադրում էին արևելյան զարդարվածությունը եվրոպական ոճի հետ՝ սեփականատիրոջը բերելով զգալի եկամուտ և փառք։

Ազնվականական տիտղոս և հասարակական գործունեություն
Ստանիսլավ Օգոստոս թագավորը Յակուբովիչին շնորհել է ազնվականական զինանշան (զատկական գառ՝ դրոշակով), որի սկզբնատառերը («P.J.») օգտագործվում էին որպես արտադրանքի նշան՝ ներառյալ «Paschalis me fecit» մակագրությունը։ Հեղինակը նշում է նաև հերոսի հասարակական ակտիվությունը՝ Վաճառական եղբայրության նախագահությունը, մագիստրատի անդամակցությունը, մայրաքաղաքային ոստիկանության նախագծի մշակմանը մասնակցությունը, Վարշավայի Դքսության Սեյմում պատգամավորությունը։

Ժառանգություն և անկում
Դիտարկվում է Լիպկովի կալվածքի ճակատագիրը՝ Սբ. Ռոխի եկեղեցու, օղեջրագործարանի, ջրաղացների կառուցումը, ինչպես նաև մանուֆակտուրայի հետագա անկումը՝ Կոստյուշկոյի ապստամբությունից հետո։ Ներկայացվում է հետնորդների տոհմաբանական գիծը, որը լեհ ազնվականության հետ ամուսնությունների միջոցով հանգեցրել է տոհմի լեհականացմանը։

Իրերի ցուցակ
Հոդվածի եզրափակիչ մասում տրվում է Պասխալիսի մանուֆակտուրայի երեք գոտու մանրամասն նկարագրություն՝ Մոսկվայի Պետական պատմական թանգարանի հավաքածուից (№№ 70/21384, 41/20760, 1/21926), նշվում են կատարման տեխնիկան, զարդանախշային մոտիվները և վարպետի բնորոշ նշանները։

Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ Պասխալիս Յակուբովիչի գործունեությունը XVIII դարի լեհական տնտեսական և գեղարվեստական մշակույթում հայկական ներդրման նշանակալի օրինակ է, իսկ նրա մանուֆակտուրայի պահպանված նմուշները մնում են դեկորատիվ-կիրառական արվեստի արևելյան և եվրոպական ավանդույթների սինթեզի արժեքավոր վկայություն։