ԱՇԽԱՐՀ. ԲԱԶՄԱՉԱՓ ՏԻԵԶԵՐՔԻ ԳՈՅԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ և ՔԱՂԱՔԱԿՐԹԱԿԱՆ ԴԻՄԱԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆԸ ԷՄԵՐՋԵՆՏ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ
Հայկ Թրունյան
Սարո Սարոյան
12․07․2026
-
Խնդրի դրվածքը. XXI դարի բազմաչափ բեկումը
Ժամանակակից աշխարհը թևակոխել է էմերջենտ դարաշրջան՝ ոչ գծային, կասկադային փոփոխությունների մի ժամանակաշրջան, որտեղ տեխնոլոգիական և հասարակական-քաղաքական գործընթացների արագությունը վճռորոշ կերպով առաջ է անցնում դրանց ինստիտուցիոնալ ձևակերպման հնարավորություններից։ Քաղաքակրթությունների պատմական քրոնոտոպը (տարածաժամանակը) ընդմիշտ դադարել է եռաչափ լինելուց. Համացանցի և արհեստական բանականության (ԱԲ) ինքնավար տիեզերքի հայտնվելով ծնվել են նոր թվային, վիրտուալ և ցանցային չափումներ։
Մարդկությունը կորցրել է բանականության մենաշնորհը. այսօր գլոբալ գործընթացների մեջ հյուսված են արհեստական, հիբրիդային և կոլեկտիվ ցանցային բանականությունները։ Սահմանափակ քանակական պարամետրերով քաղաքակրթությունների համար (ինչպիսին Հայաստանն է) այս շրջադարձը կրում է գոյաբանական բնույթ։ Գտնվելով օտար գլոբալ հարթակներից կախվածության մեջ՝ փոքր դերակատարները ռիսկի են դիմում վերածվել պասիվ նյութի՝ ճանաչողական (կոգնիտիվ) պատերազմների համար։ Փրկության միակ ուղին քաղաքակրթական ռեզիլենտությունն է (քաոսի պայմաններում օնտոլոգիական ամբողջականությունը պահպանելու ունակությունը), որի նախագծման համար էլ հենց ստեղծվել է «Աշխարհ» գիտահետազոտական կենտրոնը։ -
Համատեքստ. երկար ժամանակը և «մատրյոշկաների» ճարտարապետությունը
Նոր մարտահրավերներն իմաստավորելու համար անհրաժեշտ է դիմել longue durée («երկար ժամանակի») մասշտաբին։ Այս մակարդակում քաղաքակրթությունը հառնում է որպես գերբարդ մակրոհամակարգ։ Դրա ներքին կառուցվածքը կարելի է նկարագրել համակարգչային պատուհանի փոխաբերությամբ (որտեղ մեկ դաշտի բացումը հայտնաբերում է թղթապանակներ և ներդրված տվյալների նոր զանգվածներ) կամ «մատրյոշկայի» օրինակով, որն առաջնորդում է մակրոմակարդակից դեպի իմաստների միկրոմակարդակ։
Ժամանակակից կենսունակ քաղաքակրթությունը պարտավոր է պահպանել ոչ միայն ֆիզիկական սահմաններն ու ժամանակը, այլև իր մեջ խտորեն ինտեգրել ցանցային ենթակառուցվածքն ու ԱԲ տեխնոլոգիաները՝ ստեղծելով ինքնիշխան ճանաչողական տարածք կոլեկտիվ բանականության համախմբման համար։ XXI դարի բազմաչափ էկոհամակարգում ավանդական ազգային վեստֆալյան պետությունն այլևս չի հաղթահարում ցանցային սպառնալիքները։ Միակ կենսունակ այլընտրանքը դառնում է քաղաքակրթական պետության մոդելը, որը համատեղում է հաստատուն քաղաքական միջուկը՝ ներկայության ճկուն, բաշխված գլոբալ ցանցերի հետ։ -
Վերլուծություն. «Աշխարհ» տերմինի սեմանտիկ (իմաստային) էվոլյուցիան և ֆրակտալությունը
Զարմանալի է, բայց Հայկական քաղաքակրթությունն իր գոյության հազարամյակների ընթացքում կուտակել է հասկացութային մի եզակի ապարատ, որն ի սկզբանե պատրաստ է ցանցային և բազմաչափ գործընթացների նկարագրմանը․
Գենեզիսը (Ծագումնաբանությունը). «Աշխարհ» (աշխարհ) բառը բարձրանում է հին պարսկական xšaθra- արմատին («թագավորություն», «իշխանություն»)։ Հայկական լեզվամտածողության մեջ այս արմատը կրել է մասշտաբային հայեցակարգային էքսպանսիա (ընդլայնում)՝ վերածվելով միջանցիկ ինտերֆեյսի (միջեսրեսի), որը ֆրակտալ ձևով մասշտաբավորվում է իրականության բոլոր մակարդակների վրա՝ մեգամակարդակից (Տիեզերք/օյկումենա) և մակրոմակարդակից (սուվերեն պետություն՝ Աշխարհ Հայաստանեաց) մինչև մեզոմակարդակ (պատմա-աշխարհագրական գավառներ/«փոքր աշխարհներ») և միկրոմակարդակ (առանձին մարդը՝ որպես ինքնաբավ միկրոկոսմ)։
Պատմաիրավական բազան. Հնագույն սկզբնաղբյուրները (Կորյուն, Սեբեոս, Փարպեցի) ֆիքսում են տարածական խիստ հիերարխիա, որտեղ Հայաստանը հանդես է գալիս որպես մեկ միասնական «մեծ աշխարհ»՝ բաղկացած «փոքր աշխարհներից» (պատմական մարզերից, որոնք երբեմնի անկախ թագավորություններ էին) և վարչական գավառներից։ «Մատրյոշկայի» մոդելը ներկառուցված է արքայական գործավարության նորմատիվ-իրավական մակարդակում, ինչը հստակորեն արտացոլված է Տրդատ III-ի պաշտոնական հրովարտակում, որը սահմանազատում է աշխարհներ (սուբէկոհամակարգեր) և գավառներ (վարչական միավորներ) հասկացությունները։ -
Ռազմավարական եզրահանգում. ապագայի ինքնիշխան մատրիցան
Հեղինակների հետազոտությունը թույլ է տալիս ուղղել մի հնացած սխալ, որը ակադեմիական դիսկուրսում արմատացել էր ակադեմիկոսներ Ս․ Մալխասյանցի և Ս․ Երեմյանի թեթև ձեռքով։ VII դարի «Աշխարհացոյցի» 15 պատմական մարզերի նկատմամբ «նահանգ» տերմինի համատարած կիրառումն արմատապես սխալ է․ վավերական սկզբնաղբյուրում այդ բառը պարզապես գոյություն չունի։ Այդ սխալ փոխարինումը տափակեցնում և կաղապարում էր հայկական տարածական մտածողությունը եվրոպական վարչական բաժանման կոշտ շրջանակների մեջ։
Նյութի գլխավոր եզրահանգումը հետևյալն է․ «Աշխարհ» տերմինը հայեցակարգային, սեմանտիկ և ճարտարապետական առումով իդեալականորեն նույնական է գիտափիլիսոփայական «քաղաքակրթություն» հասկացությանը։ Այն դեպքում, երբ արևմտյան քաղաքագիտական մոդելները տեղի են տալիս XXI դարի հնգաչափ լանդշաֆտի առջև՝ փորձելով վերլուծել ցանցային կառույցները, մետատիրույթներն ու ԱԲ-ն պետական հարթ սահմանների հին կատեգորիաներով, «Աշխարհ» հայեցակարգն ի սկզբանե պատրաստ է այս բարդությանը։ Օժտված լինելով ներդրված պատուհանների ֆրակտալ կառուցվածքով՝ այն թույլ է տալիս անկար կերպով միավորել Հայաստանի ֆիզիկական աշխարհագրությունը, գլոբալ սփյուռքի բաշխված բանականությունը և ԱԲ նոր ճանաչողական հարթակները մեկ միասնական կենդանի գերհամակարգի (սուպերհամակարգի) մեջ։ «Աշխարհ» կենտրոնը հանդես է գալիս որպես ինքնիշխան «մտքի ֆաբրիկա» (think tank), որն օգտագործում է այս առաջադեմ մատրիցան՝ մարդկության Մեծ աշխարհի ներսում Հայկական ապագա Աշխարհի մոդելավորման և կառուցման համար։
Առնչվող հրապարակումներ
«ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԱՐԵՎԵԼՔԻ և ԱՐԵՎՄՈՒՏՔԻ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹԱԿԱՆ ԽԱՉՄԵՐՈՒԿՈՒՄ»
Հոդվածը նվիրված է Հայաստանի պատմության վերլուծությանը՝ քաղաքագետ Սարո Սարոյանի առաջարկած քաղաքակրթական մոտեցման պրիզմայով։ Գրախոսության հեղինակն ընդգծում է նման մեթոդի կարևորությունը, քանի որ այն դուրս է բերում հայ պատմագրությունը իզոլյացիոնիզմից (մեկուսացվածությունից՝ «մեր պատմությունը բացառիկ է») և վերադարձնում այն համաշխարհային պատմության կենդանի համատեքստ։ Հայաստանի ձևավորումը դիտարկվում է Կառլ Յասպերսի «Առանցքային ժամանակաշրջանի» հայեցակարգի միջոցով։
WEAPONIZED INFORMATION AND NARRATIVES ON THE SOUTH CAUCASUS LANDSCAPES OF NARRATIVES
The article by H. V. Arzumananyan is devoted to one of the most acute problems of the modern informational and strategic environment — the use of information and narratives as weapons (weaponized information, weaponized narratives).
ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ, ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԷՄԵՐՋԵՆՏ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ
Հոդվածում հետազոտվում են «էմերջենտ դարաշրջանի» բնորոշ գծերը՝ խորը գլոբալ տրանսֆորմացիաների մի շրջան, որը փոխում է այնպիսի սոցիալական ինստիտուտների հիմնարար օրինաչափությունները, ինչպիսիք են ընտանիքը, պետությունը և համաշխարհային քաղաքական համակարգը: