«ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԱՐԵՎԵԼՔԻ և ԱՐԵՎՄՈՒՏՔԻ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹԱԿԱՆ ԽԱՉՄԵՐՈՒԿՈՒՄ»
30.05.2026
Սարո Սարոյան
Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հոդվածը նվիրված է Հայաստանի պատմության վերլուծությանը՝ քաղաքագետ Սարո Սարոյանի առաջարկած քաղաքակրթական մոտեցման պրիզմայով։ Գրախոսության հեղինակն ընդգծում է նման մեթոդի կարևորությունը, քանի որ այն դուրս է բերում հայ պատմագրությունը իզոլյացիոնիզմից (մեկուսացվածությունից՝ «մեր պատմությունը բացառիկ է») և վերադարձնում այն համաշխարհային պատմության կենդանի համատեքստ։ Հայաստանի ձևավորումը դիտարկվում է Կառլ Յասպերսի «Առանցքային ժամանակաշրջանի» հայեցակարգի միջոցով։
Առանցքային դրույթը
Հոդվածի գլխավոր գաղափարն այն է, որ Հայաստանը՝ որպես անկախ քաղաքական միավոր, առաջանում, զարգանում և կործանվում է Արևելքի ու Արևմուտքի աշխարհաքաղաքական դիմակայության դինամիկայից ուղղակի կախվածությամբ։ Երբ նրանց միջև քաղաքակրթական սահմանն անցնում է Հայկական լեռնաշխարհի տարածաշրջանով, Հայաստանը դառնում է միջազգային հարաբերությունների առանցքային սուբյեկտ։ Երբ այդ գիծը տեղաշարժվում է դրա սահմաններից հեռու, Հայաստանը կորցնում է անկախությունը։
Պատմական հետահայացք և աշխարհաքաղաքական առանցքների կերպափոխումը
• «Հյուսիս — Հարավ» առանցքի փոխարինումը «Արևելք — Արևմուտք» առանցքով (մ.թ.ա. VII–VI դդ.). Հնագույն շրջանում առանցքային էր Հյուսիսի (Հայկական լեռնաշխարհ, Փոքր Ասիա) և Հարավի (Միջագետք, Եգիպտոս) դիմակայությունը։ Մ.թ.ա. 612 թվականին Ասորեստանի անկումը և Մարաստանի ու Պարսկաստանի հզորացումը հանգեցրին նոր գլոբալ առանցքի ծննդին՝ Արևելքն (իրանական աշխարհ) ընդդեմ Արևմուտքի (հելլենական աշխարհ և Լիդիա)։ Այս բեկումնային պահին արտաքին հարվածներից կործանված Ուրարտու պետությանը փոխարինելու է գալիս Հայաստանը (Երվանդունիների թագավորությունը), որն ամբողջությամբ վերաձևակերպում է իր մշակութային ու կրոնական դաշտը (արամեա-իրանական սինկրետիզմ / համադրություն)՝ նոր ուժերի միջև հաջողությամբ հավասարակշռություն պահպանելու համար։
• Հելլենիզմի և Սելևկյանների դարաշրջան (մ.թ.ա. IV–II դդ.). Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքները դիմակայության կենտրոնը ժամանակավորապես տեղափոխեցին Ասիայի խորքերը, ինչը նվազեցրեց Հայաստանի ինքնիշխանությունը։ Սակայն Սելևկյանների դարաշրջանում, ովքեր «զենքի իրավունքի» հիման վրա իրենց մեջ միավորեցին Արևելքի և Արևմուտքի գծերը, Հայաստանի տարածքում ձևավորվում են երեք անկախ կենտրոններ՝ Մեծ Հայք, Փոքր Հայք և Ծոփք։
• Տիգրան Մեծի բանաձևը և բուֆերային (միջնորդ) գործառույթը (մ.թ.ա. I դ.). Արևմուտքում Հռոմի, իսկ Արևելքում Պարթևստանի ի հայտ գալով՝ հաջորդ 1400 տարիների համար երկու աշխարհների կայուն սահման է դառնում Եփրատ գետը։ Գիտակցելով Հռոմի դեմ պատերազմում (մ.թ.ա. 69–66 թթ.) պարտության անխուսափելիությունը՝ Տիգրան II Մեծ արքան մշակեց կենսունակ աշխարհաքաղաքական բանաձև. Հայաստանը հրաժարվում է արտաքին նվաճումներից, ֆիքսում է օպտիմալ սահմանները Լեռնաշխարհում և ստանձնում բուֆերային պետության դերը՝ պահպանելով ուժերի հավասարակշռությունը և մանևրելով Հռոմի ու Պարթևստանի (իսկ ավելի ուշ՝ Սասանյանների, Բյուզանդիայի և Արաբական խալիֆայության) միջև։
Ժամանակակից զուգահեռներ և աշխարհաքաղաքական մարտահրավեր
Եզրափակիչ մասում հեղինակը Սարոյանի քաղաքակրթական տրամաբանությունը փոխադրում է արդիականություն։ Արևելք-Արևմուտք դիմակայության առանցքի վերադարձը Հարավային Կովկասի տարածաշրջան տեղի ունեցավ XX դարում (սկսած Առաջին համաշխարհային պատերազմից և Սևրի դաշնագրից)։
Հեղինակը հայ հասարակության առջև դնում է խիստ ինտելեկտուալ մարտահրավեր. հայ քաղաքական մտքի պասիվության և «հոգնածության» պայմաններում գլոբալ խաղացողները (Արևմուտքը) սկսել են ակտիվորեն ձևավորել տարածաշրջանում այլընտրանքային հավասարակշռող ուժ՝ անկախ Քրդստանի նախագիծը։ Հայաստանի ապագան ուղղակիորեն կախված է իր էլիտայի՝ գավառական մտածողությունից հրաժարվելու, սեփական պատմական բուֆերային գործառույթը գիտակցելու և կամ տարածաշրջանային նոր գործընթացներին ինտեգրվելու, կամ Հարավային Կովկասը ընդհանուր աշխարհաքաղաքական շահերով օժտված միասնական սուբյեկտի վերածելուն աջակցելու կարողությունից։
Առնչվող հրապարակումներ
WEAPONIZED INFORMATION AND NARRATIVES ON THE SOUTH CAUCASUS LANDSCAPES OF NARRATIVES
The article by H. V. Arzumananyan is devoted to one of the most acute problems of the modern informational and strategic environment — the use of information and narratives as weapons (weaponized information, weaponized narratives).
ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ, ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԷՄԵՐՋԵՆՏ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ
Հոդվածում հետազոտվում են «էմերջենտ դարաշրջանի» բնորոշ գծերը՝ խորը գլոբալ տրանսֆորմացիաների մի շրջան, որը փոխում է այնպիսի սոցիալական ինստիտուտների հիմնարար օրինաչափությունները, ինչպիսիք են ընտանիքը, պետությունը և համաշխարհային քաղաքական համակարգը: